विश्वविद्यालयमा बाहुबली प्रथा !

त्रिशंकु 

गएको महिना मात्र विश्वविद्यालय परिसरमा बसेको त्रिवि सभाको बैठकले सन् २०३० सम्म त्रिभुवन विश्वविद्यालयलाई विश्वका उत्कृष्ट एक हजार विश्वविद्यालयमा समाविष्ट गराउने लक्षका साथ ‘भिजन-२०३०’ को घोषणा गर्यो र त्यसको दुई सातामै ‘टाइम्स हाइअर एजुकेशन वर्ल्ड युनिभरसिटी र्‍याङ्किङ’मा त्रिवि पहिलोपल्ट सामेल भएको समाचार आयो ।

उक्त शिक्षण संस्थानहरूको वरीयता तोक्ने प्रमुख तीन वरियता क्रमहरू मध्ये एक ‘टाइम्स ऱ्याङ्किङ’मा परेपछि विश्वविद्यालयका सरोकारवालाहरूबीच यस उपलब्धिलाई कसरी सुरक्षित गर्ने र कसरी विश्वविद्यालयको प्राज्ञिकस्तर उकास्नेबारे गहन मन्थन सुरु हुनु पर्ने थियो तर त्यस्तो केही भएन । बरू आइतबार केही विद्यार्थीहरूको आक्रोशपूर्ण जत्थाले शिक्षाध्यक्ष कार्यालमा धावा बोल्यो र त्यहाँ निर्मम वितण्डा मच्चायो । यस क्रममा त्यहाँ रहेको भौतिक सामग्री मात्रै तोडफोड भएन बरु कार्यरत कर्मचारीहरूसँग समेत अभद्रतापूर्ण व्यवहार गरियो ।

सैद्धान्तिक रूपमा विश्वविद्यालयमा पढाउनेदेखि लिएर यसको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिको छनौट गर्दा प्राज्ञिक विशिष्टतालाई प्राथमिकतामा राखिनु पर्दथ्यो तर २०४६ को परिवर्तनपछि सतहमै देखिन थालेको राजनैतिक हस्तक्षेपले विश्वविद्यालयको सेवा र नेतृत्वलाई राजनैतिक नेतृत्वलाई खुसी पार्न गरिएको लगानीको ब्याजको रूपमा स्थापित गरिदियो र कुनै न कुनै रूपमा यो नै वर्तमान अराजकताको कारण हो ।

कुनै पनि शिक्षण संस्थामा संस्थापन, कार्यरत शिक्षक कर्मचारी र त्यहाँ अध्ययनरत विद्यार्थीबीचको त्रिपक्षीय सम्बन्ध नै उक्त संस्थाको विकासको मियो बन्ने कुरामा कदापि यो दुविधा हुन् सक्दैन । तर सुनौलो भविष्यको सपना देखेर विश्वविद्यालयमा पुगेका विद्यार्थीहरू कुरा कुरामा यसरी अराजक भइदिनु र तोडफोडमै उत्रिनुलाई राम्रो संकेत मान्न सकिँदैन ।

हुन त हाल विश्वकै एक हजार उच्च शिक्षा संस्थानहरूमा सूचिकृत त्रिभुवन विश्वविद्यालय लामो समयदेखि थुप्रै समस्याहरूका डङ्गुरमुन्तिर थचारिएर बसेको छ र यी मध्ये अधिकांश समस्या गैर प्राज्ञिक रहेका छन् । टाइम्सको सूचिको शीर्षमा पर्न सफल कुनै पनि विश्वविद्यालयहरूको विद्यार्थी संख्या  हेर्ने हो भने त्यो २० हजारको हाराहारी रहेको छ । विश्वमै सर्वाधिक विद्यार्थी भर्ना गर्ने विश्वविद्यालयको शीर्ष सूचीमा रहेको त्रिभुवन विश्वविद्यालय यस सूचीमा पर्नु चानचुने उपलब्धि होइन ।

सम्बन्धित् समाचार  आज तपाइँको राशिफल कस्तो ? हेर्नुस्

टाइम्सकै आँकडा अनुसार त्रिविले हाल लगभग तीनलाख  साठी हजार विद्यार्थी पढाइरहेको छ । यस्तोमा अन्य धेरै विद्यार्थी हुने विश्वविद्यालयहरूलाई उछिन्दै त्रिवि यस सूचीमा पर्नु आफैंमा ठुलो उपलब्धि हो । यसले विश्वविद्यालय निरन्तर प्रगतितिर लम्किराखेको छ भन्ने देखाउँछ । यसले के देखाउँछ भने विश्वविद्यालयमा प्राज्ञिक गतिविधिहरू निरन्तर भैरहेका छन् र नयाँ नयाँ शोध-खोजमा त्यहाँका शिक्षक विद्यार्थीहरू अहोरात्र खटिएका छन् । तर यस्तो समयमा विद्यार्थीहरूको यस्तो उग्र र अराजक काम देखिन जाँदा  यसले विश्वविद्यालयभित्रको कथित प्राज्ञिक वातावरणको पोल खोलिदिएको छ ।

विश्वविद्यालयको शैक्षिक पाटो हेर्ने सर्वोच्च निकायको रुपमा रहेको शिक्षाध्यक्षको कार्यालयमै यस प्रकारको तोडफोड र अभद्र व्यवहारले विश्वविद्यालय सैधान्तिक विघटनको दिशातिर गएको संकेत गरेको छ ।

हुन त त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा यस्ता तोडफोड र अग्नियज्ञहरूको लामो इतिहास छ । यसमा विद्यार्थीहरूलाई निरपेक्ष रूपमा दोषी देख्नु बेइमानी हुनेछ । विगत केही वर्ष यता विश्वविद्यालयलाई सरकारको निम्ति विचार र दृष्टिकोण उत्पादन गर्ने कारखाना भन्दा पनि राजनैतिक दलहरूको कार्यकर्ता भर्ती केन्द्र बनाइएको तीतो यथार्थ लुकाएर लुक्न सक्दैन ।

सम्बन्धित् समाचार  १४ वर्षअघि भारतमा मोहन वैद्यको गिरफ्तारीपछि बाबुराम भट्टराईले लेखेका थिए यस्तो

राजनैतिक दलहरूप्रति वफादारीलाई नै विश्वविद्यालय प्रवेशको प्रथम अनिवार्य शर्त बनाइँदा प्राध्यापनतर्फ आफ्नो भविष्य देखिराखेका युवाहरूसँग दुई विकल्प रहने गरेका छन्: कि त विश्वविद्यालय सेवाका लागि आक्कल-झुक्कल खुल्ने खुला प्रतिस्पर्धा नखुलुञ्जेल पर्खिराख्ने, कि शक्तिशाली दलहरूका भातृसंगठनहरूमा प्रवेश गरेर आफ्नो ‘शौर्य’ प्रदर्शन गर्ने । यस्तो शौर्य प्रदर्शनका पछाडि ती विद्यार्थीको आफ्नो विवेकभन्दा पनि ‘माथिको निर्देशन’ बढी हावी रहेको हुन्छ ।

यसरी बेलाबेला आउने ‘माथिको निर्देशन’मा बढी-चढी भाग लिइराख्नुले नेतृत्वको सर्टलिस्टमा परिने र त्यसकै ब्याज स्वरूप भनेको ठाउँमा सेटल हुनसक्ने हैसियत बन्न सक्ने भएकाले उर्जावान युवाहरू आफ्नो उर्जालाई रचात्मकतातिरभन्दा पनि निर्देश पालना गर्नतिर केन्द्रित गर्दछन् र यस्ता घटनाहरू घट्ने गर्दछन् ।

तर विगतदेखि स्थापित परिपाटीले प्रत्येक आन्दोलनमा आन्दोलनरत विद्यार्थीहरूले नेतृत्वमा रहेका आफ्नो विचार इतर व्यक्तिहरूसँग बनिबनाउ रूपमा असहिष्णु भइदिनाले पारस्परिक अन्तरक्रियाका सम्भावनाहरू बाँकी राख्दैन ।

शिक्षाध्यक्ष कार्यालयमा भएको तोडफोडले विश्वविद्यालयको ‘स्कुलिङ’को ढाड खुस्काइदिएको छ । यस अघि पनि पटक पटक विभागहरूमा आगजनीका घटनाहरूले देशकै भविष्यरेखा कोरिने संस्थामा यस्तो किन भइराखेको छ भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो ।

दोष कसको ?

सैद्धान्तिक रूपमा विश्वविद्यालयमा पढाउनेदेखि लिएर यसको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिको छनौट गर्दा प्राज्ञिक विशिष्टतालाई प्राथमिकतामा राखिनु पर्दथ्यो तर २०४६ को परिवर्तनपछि सतहमै देखिन थालेको राजनैतिक हस्तक्षेपले विश्वविद्यालयको सेवा र नेतृत्वलाई राजनैतिक नेतृत्वलाई खुसी पार्न गरिएको लगानीको ब्याजको रूपमा स्थापित गरिदियो र कुनै न कुनै रूपमा यो नै वर्तमान अराजकताको कारण हो ।

विश्वविद्यालयहरू चेतना केन्द्र हुने भएकाले त्यहाँ राजनैतिक बहस हुनु, विभिन्न आन्दोलन हुनुलाई अन्यथा मान्नु हुँदैन । तर प्रत्येक आन्दोलन कुनै न कुनै तार्किक धरातलमा उभिइरहेको हुन्छ र यस्तो धरातलबाट उठेको आन्दोलनमा कथंकदाचित हिँसा भइहाल्दा पनि त्यसको औचित्य पुष्टि गर्न सकिएला तर हिँसालाई नै प्रथम र अन्तिम उपाय मनिएमा त्यसले कदापि सुखद परिणति ल्याउन सक्दैन ।

टाइम्सकै आँकडा अनुसार त्रिविले हाल लगभग तीनलाख  साठी हजार विद्यार्थी पढाइरहेको छ । यस्तोमा अन्य धेरै विद्यार्थी हुने विश्वविद्यालयहरूलाई उछिन्दै त्रिवि यस सूचीमा पर्नु आफैंमा ठुलो उपलब्धि हो ।

तर विगतदेखि स्थापित परिपाटीले प्रत्येक आन्दोलनमा आन्दोलनरत विद्यार्थीहरूले नेतृत्वमा रहेका आफ्नो विचार इतर व्यक्तिहरूसँग बनिबनाउ रूपमा असहिष्णु भइदिनाले पारस्परिक अन्तरक्रियाका सम्भावनाहरू बाँकी राख्दैन । यसले विद्यार्थीहरूमा आलोचनात्मक चेत र रचनात्मकताको विकास हुनुको साटो जडताको विकास हुने डर सदैव रहिरहन्छ । यस्तो हुनु देशकै भविश्को लागि अशुभ संकेत हो ।

सम्बन्धित् समाचार  साउनमा युवतीमा मेहन्दी र हरियो चुरा लगाउने ‘क्रेज’

विश्वविद्यालयमा बारम्बार तोकिएका मापदण्डहरू मिचिनु र त्यसका ठाउँमा विशुद्ध राजनैतिक स्वार्थ हावी भइदिनु यस समस्याको जरोकिलो हो, यसमा दुविधा छैन । यसले विगतदेखि नै विश्वविद्यालय प्राज्ञिक अभ्यासको थलो बन्नुभन्दा पनि राजनीतिको अखडाको रूपमा चित्रित हुँदैछ । राजनीतिक भागबण्डाले थिलथिलो परेको विश्वविद्यालयमा यस्ता घटनाहरूलाई ठूलो अचम्मका रूपमा हेरिन छाडेको छ । यो अत्यधिक दुःखद विषय हो ।

विश्वविद्यालयको शैक्षिक पाटो हेर्ने सर्वोच्च निकायको रुपमा रहेको शिक्षाध्यक्षको कार्यालयमै यस प्रकारको तोडफोड र अभद्र व्यवहारले विश्वविद्यालय सैधान्तिक विघटनको दिशातिर गएको संकेत गरेको छ ।

कमेन्ट गर्नुहोस्

%d bloggers like this: