अन्तर्वार्ताः एमएस्सीपछिको अवसर त्यागेर क्रान्तिमा हाेमिएको एक जीन्दगी अर्थात क. ‘सुरज’

पार्टी विभाजनको स्टेपलाई रोक्न सकेको भए माओवादी र माओवादी आन्दोलन निकै उचाईमा पुग्थ्यो

लक्ष्मण जोशी ‘सुरज’, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) अन्तर्गत प्रदेश नम्बर ७ मा परिचित नाम हो । गणित विषयबाट एमएस्सी उत्तीर्ण भएसँगै माओवादी आन्दोलनमा जोडिएर भूमिगत भएको सुरज ‘लो–प्रोफाइल’मा बस्न रुचाउने नेताको रुपमा चिनिन्छन् । माओवादी पार्टीभित्रको अन्तरविरोध चर्किँदा मोहन वैद्यसँगै जानुभएका सुरज पछिल्लो एकता प्रक्रियामा भने माओवादी केन्द्रमा समाहित भएका थिए, त्यसपछि उनले सेती महाकालीको संयोजक भएर भूमिका निर्वाह गरे । अहिले नेकपाको प्रदेश एकीकरणको क्रममा माओवादी केन्द्रबाट प्रदेशको नेतृत्वमा उनी मुख्य नेताको रुपमा देखिएका छन् । सचिवालयको निर्णयसँगै पूर्व एमाले नेता भीम रावल इन्चार्ज र उनी सह–इन्चार्ज बनेका छन् । यिनै ‘सुरज’सँग उनको राजनीतिक जीवन तथा प्रदेश नम्बर ७ सँग जोडिएका विषयमा केन्द्रीत भएर लिइएको अन्तर्वार्ता यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।

नेकपाको प्रदेश सह इन्चार्ज जस्तो गहन जिम्मेवारी पाउनु भएको छ । कसरी लिनुभएको छ यो उपलब्धिलाई ?

निरन्तर देश, जनता, पार्टी र क्रान्तिप्रति समर्पित हुँदै आएको मेरो जीन्दगीमा पार्टीले सुम्पेको यो गहन जिम्मेवारी र विश्वासले मलाई एउटा जिम्मेवारी र गर्वको अनुभति भएको छ ।

तपाईको राजनीतिक जीवन कहिलेदेखि अघि बढ्यो ?

म २०४६ सालको आन्दोलनबाट निकै अभिप्रेरित बने । २०४७, २०४८ देखि २०५० सम्म विद्यार्थी संगठनको जिल्लाको नेतृत्व सम्हाले अध्यक्ष भएर । त्यही बेला तत्कालिन नेकपा (एमाले) को संगठित सदस्य हुँदै पार्टी जिल्ला कमिटिमा आएँ ।

२०५१ सालमा म पढाईको सिलसिलामा भारतमा जानुपरेपछि अखिल भारत नेपाली स्वतन्त्र विद्यार्थी यूनियनसँग जोडिए । हामीले पहिलोपटक भारतको उत्तराखण्डका कतिपय जिल्लामा प्रवासी नेपाली संघमा नेपाली साथीहरुलाई संगठित गर्यौं । म अभानेस्ववियू र प्रनेसको केन्द्रीय सदस्य भएर काम गरे । त्यहाँ छँदा पार्टीको प्रवास शाखाको सचिव भएर जिम्मेवारी सम्हाले ।

माओवादी आन्दोलनमा कसरी आकर्षित हुनुभयो ?

त्यो बेला देश र प्रवासमा वैचारिक छलफल, बहस र विवाद उत्कर्षमा थियो । यता माले समूहको जन्म भएको थियो भने नयाँ जनवाद र बहुदलीय जनवादको चर्को बहस जारी थियो । हामी पढने क्षेत्रमा वामपन्थी आन्दोलन निकै कमजोर थियो । हामी केही सीमित साथीहरु थियौं । यो परिवेशले स्वभाविकरुपमा हामी जुझारु बन्यौं । संघर्ष, आन्दोलन, वैचारिक बहसमा निकै लाग्यौं ।

यसै बीच २०५२, २०५३ तिर हुनुपर्छ, आदरणीय नेता लेखराज भट्टसँग त्यहीँ प्रवासमा भेट भयो । माओवादी आन्दोलन, माओवाद, नयाँ जनवादलगायतका कतिपय विषयमा गम्भीर छलफल भयो । यो छलफलबाट जनयुद्द नै नेपाली समाजलाई रुपान्तरणको दिशामा धक्का दिने एकमात्र विकल्प हो भन्ने लाग्यो ।

प्रवासमा काम गर्दा कैयन साथीहरुलाई समेटन खुला परिवेश आवश्यक थियो । त्यसैले लेखराज जीसँग निरन्तर छलफल हुँदा एउटा समझदारी बन्यो भने मेरो पढाई जारी रहँदासम्म साविककै पार्टी र भूमिकामा रहने र साथीहरुलाई क्रान्तिकारी प्रशिक्षण चलाउँदै जाने अनि भारत छोडेर नेपाल आउने बेला भूमिगत भएर पार्टीमा सक्रिय हुने । यही समझदारी अनुसार, तत्कालिन मालेको रुपमा भएपनि लेखराजजीसँग निरन्तर सम्पर्कका आधारमा मैले एमएस्सी गर्दा सम्म प्रवासबाट नै माओवादी आन्दोलनलाई सहयोग गरे ।

याे पनि पढ्नुस  कांग्रेस परित्याग गरेपछि नेकपा प्रदेश कमिटि सदस्यमा चयन भएका रावलद्वारा पद अस्वीकार

तपाईले एमएस्सी गर्नुभएको थियो । तत्कालिन समयका लागि त्यो डिग्रीको निकै ठूलो महत्व हुन्थ्यो । थुप्रै राम्रा अवसर थिए । तर जागिर गर्न छोडेर भूमिगत नै बन्ने सोच कसरी विकास भयो ?

विश्विद्यालयभित्रको राजनीति र बाह्य संघर्षमा होमिँदै जाँदा हामीभित्र एउटा विद्रोही चेतको विकास भइसकेको थियो । यता नेपालमा क्रान्तिकारी आन्दोलन झनै चर्किरहेको थियो । यो अवस्थामा नेपालको क्रान्तिकारी आन्दोलनलाई एउटा निश्कर्षमा लैजानुपर्छ र पूर्णरुपमा सत्ता परिवर्तनका लागि हामी अघि बढनुपर्छ भन्ने हामीलाई लाग्थ्यो । नेपालमा माओवादीले त्यो धार समातेको लागेर माओवादीमा पूर्णकालिन भएर हिँडने सोचँ बन्यो ।

एकातिर पढाई, परिवारको अपेक्षा र अवसरको ढोका खुलेको अवस्था, अर्कोतर्फ सबै त्यागेर भूमिगत हुने सोँच, त्यो बेला मनमा कस्तो द्वन्द्व चल्थ्यो तपाईको ?

त्यस्तो द्वन्द्व नै भन्ने चलेन । किनभने म सानै छँदा देखि नै कम्युनिष्ट पार्टीसँग जोडिएको थियो । म सामान्य परिवारबाट भएपनि घर परिवारको म प्रति विश्वास थियो । त्यसो त छोराले जागिर गरोस भन्ने अपेक्षा परिवारको नहुने हैन । तर यसले नराम्रो गर्दैन र यसले जे पाइला चाल्छ, ठीकै होला भन्ने परिवारको विश्वास थियो । त्यसैले मलाई त्यति समस्या भएन । अभावको बीचमा परिवार हुर्किएपनि म भूमिगत हुँदा र पछि पनि उनीहरुले मलाई अवरोध गरेनन् ।

अनि जनयुद्दको यात्रा कस्तो रह्यो ?

म २०५७ सालमा पूर्ण भूमिगत भएँ । प्रारम्भिक अवस्थामा दार्चुला, बैतडी र डडेल्धुराको एउटा जिल्ला कमिटि थियो । त्यसको सचिवको रुपमा शहीद हुनुभएको आदरणीय नेता कमरेड विनय हुनुहुन्थ्यो । म त्यो जिल्ला कमिटिको सचिवालयमा रहेर काम गरे । सँगसँगै तीनवटा जिल्लाको एउटा कमिटिभित्र पनि दार्चुलाको जिम्मेवारी लिएर निर्देशनानुसार काम गर्दै गएँ ।

मैले दार्चुलामा केही समय काम गरेँ । जनसरकार प्रमुख भएर पनि काम गरे । पछि पार्टीले मेरो भुमिका सैन्य क्षेत्रमा भन्दा पनि प्रचार अभियानमा बढी उपयुक्त ठानेर मलाई सञ्चारको जिम्मेवार दियो । अनि मैले जनगणतन्त्र रेडियो सेती महाकालीको स्थापना गरे । अनि यो रेडियोको निर्देशक भएर कालिकोट, अछाम, डोटी लगायतका क्षेत्रमा रेडियो राखेर आफ्नो भूमिका निर्वाह गरे । यो निकै जटिल काम थियो । तर हामीले कुशलतापूर्वक सञ्चारको जिम्मेवारी निर्वाह गर्यौं ।

पछि २०६० सालमा म फेरी जिल्ला फर्किएँ । मैले जिल्लाको सचिव र पछि इन्चार्ज भएर सबै जिम्मेवारी पुरा गरे ।

पछि पार्टी शान्ति प्रक्रियामा आयो । हामीले सबैतीर जीवन्त सम्पर्क अघि बढायौं । मेरो भूमिकालाई देखेर पार्टीले संविधानसभाको पहिलो निर्वाचनमा मलाई जिल्लाबाट उम्मेदवार बनाउने निर्णय गर्यो । जनताको माया पाएर म विजय भएँ ।

याे पनि पढ्नुस  शनिवार प्रधानमन्त्रीसँग भएको कुराकानीबारे वामदेव गौतमले जारी गरे ‘प्रेस नोट’

युद्दकालमा एउटा बेगलै परिवेश र भूमिका थियो, शान्ति प्रक्रियामा आएपछि मुख्यरुपमा कस्तो भूमिकामा रहनुभयो ?

शान्ति प्रक्रियामा आइसकेपछि मैले मुख्यतः दुईवटा भूमिका निर्वाह गरे । म संविधानसभाको सदस्य पनि थिएँ । संविधानसभाको निर्वाचनपछि संविधानमा जनपक्षिय एजेण्डाहरुको पक्षमा पार्टीको निर्देशनानुसार काम गर्ने । र, अर्को सेताी महाकालीको समग्र विकासका लागि भूमिका खेल्ने ।

त्यो बेला आदरणीय नेता लेखराज भट्टको नेतृत्वमा हामीले प्रदेश नम्बर ७ मा दीर्घकालिन असर पर्ने कामहरु सम्पन्न गर्यौं । सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय, प्राविधिक विद्यालय, उत्तर दक्षिण जोडने नाका, महाकाली र सेती लोकमार्गलगायतका रणनीतिक महत्वका योजनाहरु अघि बढाउन हामीहरु सफल भयौं ।

तपाईँ क्रान्तिकारी जीवन बिताउने अठोट बोकेर युद्दमा लाग्नुभयो । शान्ति प्रक्रियामा आएपछि माओवादीभित्र पनि यही विषयमा गम्भीर वैचारिक बहस चले । ती बहसहरुमा तपाईको भूमिका के थियो ?

खासगरी मलाई पहिलो संविधान सभाबाट संविधान बन्छ भन्ने पूर्ण विश्वास थियो । त्यही अनुरुप हामीले थुप्रै गृहकार्य र संघर्ष पनि गरेका थियौं । गणतन्त्र घोषणादेखि विषयगत समितिमा रहेर माओवादीकै नेतृत्वमा जनताको अभिमत लिएर संविधानलाई अन्तिमरुपमा पुर्याएका थियौं । तर दुर्भाग्य भनौं, संविधान बनेन ।

संविधान नबन्दा एक किसिमको अवस्था सिर्जना भयो । यता पार्टीभित्र पनि दुई लाइनको संघर्ष चर्कियो । नेपालको क्रान्ति अधुरो नै छ र यसलाई पूर्ण गर्नुपर्छ भन्ने एउटा लाइन बलियोरुपमा विकास भएको अवस्था थियो । तत्कालिन अवस्थामा म मोहन वैद्य किरणजीले अघि सार्नु भएको जनगणतन्त्रको लाइन समर्थन गरेँ । तर यो वैचारिकरुपमा मेरो समर्थन किरणजीलाई भएपनि प्रदेश नम्बर सातका मुद्दा र त्यहाँका नेतृत्वसँग मेरो जीवन्त सम्बन्ध थियो । नेतृत्वप्रतिको आस्था र श्रद्दा टुटेको थिएन । हामी लाइनका हिसाबले किरणजीसँग भएपनि पार्टी विभाजन नहोस भन्नेमा हामी थियौं । पार्टीभित्रै वैचारिक छलफल चलोस भन्ने चाहना थियो । तर यो चाहना पुरा भएन । तर पार्टी विभाजन भएपछि पनि पार्टी एकता हुनुपर्छ भन्ने प्रयास हामी युवाहरुको तर्फबाट हुँदै आयो । हामीले जे लक्ष्य लिएका छौं, हाम्रो काँधमा जे अभिभारा छ, त्यो पार्टी विभाजन हैन एक भएर नै हुन्छ भन्ने हाम्रो स्पष्ट धारणा थियो । त्यसैले हामी विभाजनपछि पनि पार्टी एकताका लागि भूमिका खेल्दै आयौं ।

अहिले आएर के लाग्छ भने हामीले त्यो बेला पार्टी विभाजनको स्टेपलाई रोक्न सकेको भए माओवादी र माओवादी आन्दोलन निकै उचाईमा पुग्थ्यो होला भन्ने महसुस हुन्छ ।

अहिले पार्टी नयाँ ढंगले एकता भएको छ । नयाँ ढंगले समाजवादी क्रान्तिको कार्यदिशा तय गर्ने बिन्दुमा हामी छौं । यो अवस्थामा अहिले पनि विभाजित भएर गएका साथीहरु बाहिर हुनुहुन्छ । वहाँहरलाई जोडेर ल्याउने प्रयास मेरो अहिले पनि छ । त्यतातिर मेरो प्रयास केन्द्रित छ ।

तर यो एमालेसँग एकतापछि बनेको पार्टीले तपाईले हिजो सोचेको क्रान्ति, त्यो सुन्दर नेपालको निर्माणको नेतृत्व गर्न सक्ला ? अब कम्युनिष्ट आन्दोलन कसरी अघि बढछ लाग्छ ?

याे पनि पढ्नुस  आज पनि नेकपाको सतिवालय बैठक, यस्ता छन् छलफल हुने विषय

अब अहिलेको विश्व परिवेश, नेपालको राजनीतिक घटनाक्रमको विकासले यो एकता प्रक्रिया ऐतिहासिक आवश्यकता हो भन्ने कुरामा दुई मत रहेन । यो एकता प्रक्रियापछि नेपालको समाजवादी अर्थतन्त्रको ढाँचासहित नेपाललाई समाजवादी समाजतर्फ डोर्याउन सकिन्छ भन्ने विश्वास पनि पलाएर गएको छ ।

प्रदेश सातको कुरा गर्दा, नेकपाभित्र बिभिन्न गुट, उपगुट सतहमैं देखिन्छ । उनीहरुलाई मिलाएर लैजाने चुनौतीलाई कसरी हल गर्नु हुन्छ ?
हामी शान्ति प्रक्रियामा आइसकेपछि हाम्रा बैचारिक र सांस्कृति पक्षमा हाम्रा प्रशिक्षण, स्कूलिङ एकदमै कमी भएको छ । त्यसले गर्दा समस्या निम्त्याएको हो । तर समस्या नै छ भन्ने होइन । सबैजसो साथीहरु एउटा न एउट भूमिकामा हुनुहुन्छ । प्रशिक्षणको पक्ष कमजोर हुँदा आत्मकेन्द्रित चिन्तन र सोच पलाएका छन् । त्यसले नै केही यस्ता समूह जन्मिएको देखिएको हो ।

तर मूलभूतरुपमा यो नै मुख्य कुरा भने होइन । साथीहरुले युद्दकालदेखि नै लामो संघर्ष गर्नुभएको छ । त्यसैले मुख्य कुरा प्रशिक्षण र स्कूलिङमा नै जोड दिनुपर्छ । दोश्रो कुरा, सबै साथीहरुसँग व्यापक घनिभूत छलफल गरेर अघि बढने काम गरिन्छ । तेश्रो कुरा, सबै साथीहरुलाई भूमिका र जिम्मेवारीको वातावरण बनाएर जाने मुख्य कोशिस हाम्रो रहने छ ।

अहिले सचिवालयले गरेको निर्णय पनि कतिपयले आलोचना गरेका छन् नि ?

पार्टीले जे निर्णय गरेको छ, यो स्वागतयोग्य नै छ । यो निर्णय परिपक्व निर्णय नै छ । यसले सात नम्बरको सबै अवस्थालाई समेटेको छ । समुदायका हिसाबले पनि सबै वर्ग समेटिएका छन् । यद्यपी हिजो नेतृत्वका रुपमा स्थापित स्थायी समितिका दुबै जना नेतृत्व भीम रावल र लेखराज भट्टमध्ये एकजना इन्चार्जको रुपमा जिम्मेवारी पाउनु भएको छ । अब पार्टीले लेखराज भट्ट कमरेडको उचित जिम्मेवारी र भूमिकाको बारेमा सोच्नुपर्छ ।

प्रदेशको संगठनमा तपाईले नेतृत्व दिन कत्तिको सहजता हुने देख्नुहुन्छ ।

सहज नै हुन्छ । विगतमा पनि जटिल अवस्थामा मैले संयोजकको भूमिका निर्वाह गरे । संगठनको कार्यक्रमसँग सांगठनिक व्यवस्थापन गर्न सकियो भने हाम्रा लागि कैयन सजिला पक्ष पनि छन् । मैले यो बीचमा पनि कतिपय साथीहरुसँग छलफल चलाएको छु । मुलभूतरुपमा तलदेखि माथिसम्म संगठन निर्माण हुने बित्तिकै हामी एउटा नयाँ ठाउँमा पुग्नेछौं । जिल्लाहरुको एकीकरण हुँदा समेत कार्यदलको सदस्यको हैसियतले सबै विधि र प्रक्रिया अबलम्बन गरेर अन्तिम प्रतिवेदन पार्टी हेडक्वार्टरमा बुझाएका छौं । सबै जिल्लाका इन्चार्ज, अध्यक्षहरुसँग बसेर र कार्यदल तथा केन्द्रीय सदस्यहरुमाझ पनि छलफल गरेर प्रतिवेदन तयार गरेका थियौं । ठूलो गृहकार्यबाट निष्श्कर्षमा पुगेकोले कार्यदलको प्रतिवेदनका आधारमा अघि बढछ भन्ने विश्वास छ । केही नयाँ विषय अहिले उजागर भएको अवस्थामा त्यसलाई पनि समेटेर अघि बढिने छ ।

कमेन्ट गर्नुहोस्