कहाँ बोल्ने, के बोल्ने, जनवादी केन्द्रीयता भनेको के हो ?
काठमाडौं । हालैका दिनमा कतिपय कम्युनिष्ट पार्टीमा नेतृत्वले बोल्न दिएन या अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता भएन भन्दै केहीले बिभिन्न माध्यमबाट कुरा उठाएको पाइन्छ । उनीहरुको तर्क हुन्छ, आफूलाई कुनै कुरा मन नपरे निर्धक्कसँग बोल्न पाउनुपर्छ । सर्सती हेर्दा यो ठीकै लाग्छ । तर गहिरिएर हेर्दा असहमति या असन्तुष्टि प्रकटको प्रक्रियालाई विधिसम्मत तवरले हल नगरिँदा यसले संगठनात्मक अराजकता र समग्र आन्दोलनलाई नै कमजोर बनाउँछ ।
कम्युनिष्ट पार्टी अन्य पार्टी जस्तो यथास्थितिमा नै राजनीति गर्न स्थापना भएको हुँदैन । बरु यो त युगौंदेखि एकथरि मानिसहरुले श्रोत, साधन र राज्यसत्तामा कब्जा जमाइराख्ने र अर्काथरि श्रमिक किसानहरु उपेक्षित उत्पीडित भएर बाँचरिहने अवस्था उल्ट्याउन गठन भएको हुन्छ । त्यसैले कम्युनिष्ट पार्टीले गरिब, किसान, मजदूरहरुको सत्ता ल्याउन स्थापित ठूलै शक्तिविरुद्ध निरन्तर संघर्ष गर्नुपर्ने हुन्छ । यो अवस्थामा दरिलो, कसिलो र अनुशासित कम्युनिष्ट पार्टी भएन भने यो लक्ष्य प्राप्त गर्न असम्भव हुन्छ ।
यही कुरालाई मनन गरेर लेनिनले संगठनात्मक सिद्धान्त अन्तर्गत जनवादी केन्द्रीयताको सिद्धान्त प्रतिवादन गरेका हुन । यो सिद्धान्तले एकातिर पार्टीभित्र खुलेरै सबै विषयमा छलफल गर्ने वातावरण तयार गर्छ भने अर्कोतर्फ ती छलफलहरुबाट गरिएको निर्णयलाई आफ्नो असहमतिका वावजूद दृढताका साथ पालना गर्नुपर्नेमा जोड दिन्छ । अहिलेको जस्ता आज बैठक भयो, आफ्नो कुरा मानिएन या त्यसमा निर्णय भएन भने एकैछिनमा सामाजिक सञ्जालबाट असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने प्रवृतिलाई यो सिद्धान्तले ठाडै अस्वीकार गर्दछ ।
संगठनमा फरक मत हुन्छन् । सबैका मत अनुसार सर्वसम्मत निर्णय नहुन सक्छ । यी फरक मतहरु कतिपय वैचारिक हुन्छन् , कतिपय व्यक्तिगत, कतिपय संगठन या कार्यशैलीसँग जोडिएका हुन्छन् । छलफलका क्रममा यी सबै मत राख्न पाइन्छ । तर यी सबै मतकै आधारमा निर्णय नहुन सक्छ । त्यस्तो अवस्थामा निर्णय भइसकेपछि त्यसमा चित्त नबुझेपनि असल कम्युनिष्ट कार्यकर्ताले त्यसको पालना गर्दछन् । आफ्नो मत भने उनीहरुले आफू सम्मिलित समितमा राख्छन्, परिस्कृत गर्छन । र, अर्को निर्णय नहुँदासम्म यो कोशीस गरिरहन्छन् । यदि आफूलाई कुनै कुरा चित्त नै बुझेन, र बहुमतको निर्णय मान्नै सकिन्न भन्ने लागेको अवस्थामा उनीहरुले आफ्नो भिन्न मतसहित पार्टी परित्याग गर्छन् । यसले संगठनभित्र गुटको जन्म हुँदैन । अराजकता बढ्दैन । पार्टी अनुशासित हुन्छ ।
लोकतान्त्रिक प्रणालीको मूल आत्मा भनेको सहभागिता र सामूहिक निर्णयको सम्मान हो। कुनै पनि संस्था, संगठन वा राष्ट्रमा निर्णय प्रक्रिया त्यत्तिकै पारदर्शी र प्रभावकारी हुन्छ, जतिसम्म त्यसमा सहभागी सबै पक्षले प्रक्रियालाई मात्र होइन, त्यसको नतिजालाई पनि आत्मसात गर्छन्। हाम्रो समाजमा, विशेष गरी राजनीतिक र संस्थागत संरचनाहरूमा, यस्तो संस्कारको अभाव गहिरो रूपमा देखिन्छ। हामी बहस गर्छौं, तर्क गर्छौं, छलफलमा भाग लिन्छौं, तर जब अन्तिम निर्णय आफ्नो चाहनाविपरीत जान्छ, तब हामी त्यसबाट टाढिन थाल्छौं। आफू पराजित भएँ भनेर त्यो निर्णय अस्वीकार गर्ने, वा असहयोग गर्ने प्रवृत्ति देखाउँछौं।
यो प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक संस्कारको विरोधमा जान्छ। किनभने लोकतन्त्रमा महत्वपूर्ण कुरा भनेको सबैको आवाजलाई सुन्ने प्रक्रिया हो, निर्णयमा सबैको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु हो। जबसम्म यो प्रक्रिया न्यायपूर्ण र समावेशी छ, त्यसको नतिजा आफूअनुकूल नभए पनि स्वीकार गर्नु आवश्यक हुन्छ। किनभने निर्णय प्रक्रियामै सहभागिता जनाइसकेपछि, त्यो निर्णय सामूहिक हो, त्यसमा आफ्नो मत अस्वीकार भए पनि, निर्णय भनेको सम्पूर्ण समूहको प्रतिनिधित्व हो भन्ने बुझाइ हुनुपर्छ।
हाम्रो समाजमा गहिरिएको अर्को समस्या भनेको गुटबन्दीको मानसिकता हो। कुनै निर्णय वा चुनावी प्रक्रियामा आफू सफल भएन भने, हामी समर्थन गर्नुको सट्टा नयाँ गुट बनाउने, असहयोग गर्ने, वा संस्थालाई नै निष्क्रिय बनाउने प्रयास गर्छौं। यस्तो प्रवृत्तिले संस्थागत विकास र सुदृढ पार्टीलाई गम्भीर क्षति पुर्याउँछ। यो सोचाईले केवल व्यक्तिगत स्वार्थ र अहंकारको परिपुष्टि गर्छ, सामूहिक हित र दीर्घकालीन स्थायित्वको ख्याल गर्दैन।
जनवादी व्यवहार भनेको केवल बहस गर्ने र आफ्नो कुरा राख्ने मात्र होइन, बहसपछि निस्किएको निष्कर्षलाई पनि जिम्मेवारीपूर्वक आत्मसात गर्ने प्रक्रिया हो। कुनै निर्णयमा असहमत हुने अधिकार हरेक व्यक्तिलाई हुन्छ, तर त्यो असहमतिको अभिव्यक्ति निर्णयको प्रक्रियामा सीमित हुनुपर्छ। निर्णय भइसकेपछि त्यसलाई समर्थन गर्नु, त्यसको कार्यान्वयनमा योगदान पुर्याउनु, र भविष्यमा सुधारका लागि फेरि अर्को बहसको तयारी गर्नु नै लोकतान्त्रिक परिपक्वताको संकेत हो।
हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने सगठनमा हुने निर्णय कुनै व्यक्तिको जित वा हारको कुरा होइन, समष्टिगत चेतनाको अभ्यास हो। व्यक्तिगत भावनाभन्दा माथि उठेर संस्थागत निर्णयलाई स्वीकार गर्नु, त्यसमा योगदान गर्नु र समग्र संस्थालाई सफल बनाउनु नै दीर्घकालीन सफलता र स्थायित्वको आधार हो। असहमति हुनु स्वस्थ संकेत हो, तर असहमतिको आधारमा विघटनतर्फ जानु विनाशको संकेत हो। हामीले जति छिटो यो अन्तर बुझ्न सक्छौं, त्यति नै छिटो हामी लोकतान्त्रिक अभ्यासमा परिपक्व बन्छौं।
त्यसैले आवश्यक कुरा के हो भने, हामीले छलफल र बहसमा सहभागी हुनुपर्छ, आफ्ना तर्क र विचार प्रष्ट राख्नुपर्छ। तर निर्णय भएपछि, चाहे त्यो व्यक्तिगत चाहनाभन्दा फरक किन नहोस्, त्यसलाई साथ दिनु, कार्यान्वयनमा सहभागी हुनु, र संस्थागत अखण्डतालाई प्राथमिकता दिनु हाम्रा कर्तव्य हुन्। जनवादी संस्कृतिमा सहभागीता मात्र पर्याप्त होइन, निर्णयको पालना गर्नु र त्यसको जिम्मेवारी लिन सक्नु नै मार्क्सवादी चेतनाको मूल मर्म हो।
हामी भने असमति हुनेबित्तिकै पार्टी, नेतृत्व र संगठनलाई धारे हात लगाउँदै आलोचना गछौं । जबकि हामीले गरेको आलोचना पार्टी संगठनले बहुमतले अस्वीकृत गरेको हुन्छ । यस्तो अवस्थामा असहमति भएपनि त्यो कुरा पार्टी समितिमा राख्नुपर्नेमा हामी त्यसो गर्दैनौं , यसको फाइदा विरोधीहरु लिन्छन् ।
कतिपय अवस्थामा विरोधी शक्तिहरुले कम्युनिष्ट पार्टीभित्रका यस्ता असहमितहरुलाई उचाल्ने, प्रभावमा लिने काम समेत गर्दछन् । किनभने उनीहरुको उद्देश्य कम्युनिष्ट पार्टी कमजोर गर्नु हुन्छ ।
त्यसैले के भन्न सकिन्छ भने सच्चा कम्युनिष्टले आफू सम्बद्ध समितिभित्र जतिसुकै छलफल गरेपनि आफू अनुकुल नभएको अवस्थामा आफू भएकै स्थानबाट छलफल गर्नुपर्छ न कि सार्वजनिकरुपमा त्यो असहमति पोख्ुनुपर्छ । सार्वजनिकरुपमा पोखिने असहमति न त उक्त व्यक्तिका लागि लाभदायी हुन्छ, न पार्टीका लागि नै ।
आउन्स, अब जनवादी केन्द्रीयतको सिद्धान्तका बारेमा बुझौं ।
जनवादी केन्द्रीयता
जनवादी केन्द्रीयता कम्युनिस्ट र समाजवादी आन्दोलनहरूमा प्रयोग हुने एक संगठनात्मक सिद्धान्त हो, जसले जनतान्त्रिक छलफल र निर्णय प्रक्रियालाई केन्द्रीकृत कार्यान्वयनसँग जोड्छ। यो सिद्धान्तले संगठनभित्र स्वतन्त्र छलफल, विचारको आदानप्रदान र सामूहिक निर्णयलाई प्रोत्साहन गर्छ, तर एकपटक निर्णय लिइसकेपछि सबै सदस्यहरूले त्यसलाई एकताबद्ध रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। यो अवधारणा मूलतः भ्लादिमिर लेनिनले विकास गरेका थिए र मार्क्सवादी(लेनिनवादी संगठनहरूमा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
जनवादी केन्द्रीयताको आधारभूत सिद्धान्तहरू
जनवादी केन्द्रीयताको मूलभूत सिद्धान्तहरू निम्नलिखित छन्स्
जनतान्त्रिक छलफल
संगठनका सबै सदस्यहरूलाई नीति, रणनीति र कार्यक्रमहरूमा खुला छलफलमा भाग लिन प्रोत्साहन गरिन्छ। यसले विभिन्न दृष्टिकोण र विचारहरूलाई समेट्न मद्दत गर्छ।
सामूहिक निर्णय
छलफल र बहसपछि बहुमतको आधारमा वा सहमतिमा निर्णय लिइन्छ। यो निर्णय संगठनको सामूहिक इच्छालाई प्रतिबिम्बित गर्छ।
केन्द्रीकृत कार्यान्वयन
एकपटक निर्णय लिइसकेपछि, सबै सदस्यहरूले त्यसलाई अनुशासित र एकताबद्ध रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ, चाहे उनीहरू व्यक्तिगत रूपमा सहमत नहुन्।
अनुशासन र एकता
संगठनको एकता र प्रभावकारिताका लागि सबै सदस्यहरूले निर्णयको पालना गर्नुपर्छ। व्यक्तिगत मतभेद भए पनि संगठनको सामूहिक लक्ष्यलाई प्राथमिकता दिइन्छ।
आलोचना र आत्मआलोचना
संगठनभित्र गल्तीहरू सुधार गर्न र कार्यक्षमता बढाउन आलोचना र आत्म(आलोचनाको संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गरिन्छ।
जनवादी केन्द्रीयताको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
जनवादी केन्द्रीयता सिद्धान्तको विकास भ्लादिमिर लेनिनले रुसी समाजवादी आन्दोलनको सन्दर्भमा गरेका थिए। सन् १९०२ मा प्रकाशित उनको पुस्तक के गर्ने ? मा यो अवधारणालाई स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो। लेनिनले तर्क गरे कि क्रान्तिकारी संगठनलाई प्रभावकारी बनाउन अनुशासित र केन्द्रीकृत संरचना आवश्यक छ, तर त्यसका लागि जनतान्त्रिक प्रक्रियालाई पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
यो सिद्धान्त बोल्सेभिक पार्टीको संगठनात्मक ढाँचामा लागू गरियो, जसले सन् १९१७ को रुसी क्रान्तिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। पछि, यो सिद्धान्त सोभियत संघ र अन्य कम्युनिस्ट पार्टीहरूमा पनि अपनाइयो।
जनवादी केन्द्रीयताको विशेषताहरू
सदस्यहरूको सहभागिता संगठनका सबै तहका सदस्यहरूलाई नीति निर्माणमा सहभागी हुने अवसर प्रदान गरिन्छ। यसले संगठनलाई समावेशी बनाउँछ।
केन्द्रीकृत नेतृत्व संगठनको नेतृत्वले सामूहिक निर्णयलाई कार्यान्वयन गर्न केन्द्रीकृत भूमिका खेल्छ। यसले संगठनलाई एकताबद्ध र दिशानिर्देशित राख्छ।
लचकता र अनुशासनको सन्तुलन जनवादी केन्द्रीयताले स्वतन्त्र छलफल र अनुशासित कार्यान्वयनबीच सन्तुलन कायम गर्छ। यसले संगठनलाई गतिशील र प्रभावकारी बनाउँछ।
संगठनात्मक एकता यो सिद्धान्तले संगठनभित्र गुटबाजी र विखण्डनलाई रोक्न मद्दत गर्छ। सबै सदस्यहरूले सामूहिक लक्ष्यप्रति बफादार रहनुपर्छ।
यसरी हेर्दा, जनवादी केन्द्रीयता एक शक्तिशाली संगठनात्मक सिद्धान्त हो, जसले जनतान्त्रिक सहभागिता र अनुशासित कार्यान्वयनलाई सन्तुलनमा राख्छ। यो सिद्धान्तले क्रान्तिकारी आन्दोलनहरू र कम्युनिस्ट संगठनहरूलाई एकताबद्ध र प्रभावकारी बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
किन नेपाली युवाहरूको भरोसाको केन्द्र नेकपा ?
काठमाडाैं । नेपाली युवाहरूले नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) लाई किन सम्झनुपर्छ ? किनकि नेकपा नेपाली इतिहासको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तनको संवाहक हो, युवा ऊर्जाको अभिभावक हो र भविष्यको सुनौलो सपनाको रक्षक हो । आजको युवा पुस्ता बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन, शिक्षा–स्वास्थ्यको महँगो बोझ र राजनीतिक निराशाको घेरामा छ । तर नेकपा यही युवा पुस्ताको आशा, विश्वास र क्रान्तिकारी ऊर्जालाई संस्थागत गर्ने पार्टी हो । नेकपाको ७० वर्षभन्दा लामो गौरवपूर्ण इतिहास, समाजवादी दृष्टिकोण र हालै सार्वजनिक गरिएको चुनावी प्रतिबद्धता पत्रले प्रमाणित गर्छ—नेकपा नेपाली युवाको भरोसाको पार्टी हो । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना वि.सं. २००६ मा पुष्पलाल श्रेष्ठको नेतृत्वमा भएको थियो । त्यतिबेला राणाशासनको अन्धकारमा देश डुबेको थियो । नेकपाले नै पहिलो पटक ‘जमिन जोत्नेको हुनुपर्छ’ भन्ने नारा उठायो, किसान र मजदुरको अधिकारको आवाज उठायो । युवाहरू त्यसबेलादेखि नै नेकपाको झण्डामुनि गोलबन्द भए । २००७ को क्रान्ति, २०१५ को संसदीय व्यवस्था, २०३६ को विद्यार्थी आन्दोलन, २०४६ को जनआन्दोलन, २०५२ देखि २०६२/६३ को जनयुद्ध र दोस्रो जनआन्दोलन—हरेक परिवर्तनमा नेकपाका युवा योद्धाहरूले रगत बगाए । माओवादी जनयुद्धमा हजारौँ युवा लडाकुले सामन्तवाद र राजतन्त्रविरुद्ध संघर्ष गरे । तिनै युवाहरूको बलिदानले नेपाललाई गणतन्त्र, संघीयता, समावेशिता र धर्मनिरपेक्षताको उपहार दियो । नेकपा (माओवादी केन्द्र) र नेकपा (एकीकृत समाजवादी) लगायतका कम्युनिस्ट घटकहरूको एकताबाट बनेको यो नेकपाले त्यही क्रान्तिकारी विरासत बोकेको छ । युवाहरूले नेकपालाई सम्झनुपर्छ, किनकि यो पार्टीले उनीहरूलाई इतिहासको नायक बनायो, केवल मतदाता मात्र होइन । आजको युवा पुस्ता १६ देखि ४० वर्षसम्मका करिब ४० प्रतिशत जनसंख्यालाई प्रतिनिधित्व गर्छ । तर उनीहरू विदेशिन बाध्य छन् । वर्षेनी लाखौँ युवा खाडी र मलेसियाको श्रम बजारमा पसिना बगाइरहेका छन् । नेकपाले यो पीडालाई बुझेको छ । त्यसैले उसको चुनावी प्रतिबद्धता पत्र ‘युवा–केन्द्रित’ छ । नेकपाले आगामी पाँच वर्षमा १५ लाख रोजगारी सिर्जना गर्ने, वार्षिक ५ लाख नियमित रोजगारी र थप १ लाख ५० हजार आत्मनिर्भर रोजगारी थप्ने महत्वाकांक्षी लक्ष्य राखेको छ । यो केवल संख्या होइन, युवाको सपना हो । बाँझो जमिन, नदी–नाला, वन, खनिज र जैविक स्रोतलाई उत्पादनमूलक बनाएर युवा जनशक्तिलाई स्वदेशमै काम दिने योजना छ । कृषिलाई ‘लगानी दशक’ बनाउने, सहकारी मोडेलमार्फत युवालाई कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि र उद्योगमा जोड्ने प्रतिबद्धता छ । विदेशबाट फर्किएका कम्तीमा एक लाख युवालाई उद्यमी बनाउने, स्टार्टअपलाई सहुलियत ऋण र कर छुट दिने योजना युवा उद्यमशीलताको क्रान्ति हो । नेकपाको प्रतिबद्धतापत्रले युवालाई मात्र रोजगारी होइन, सम्मानजनक रोजगारी दिने वाचा गरेको छ । निजी क्षेत्रका उद्योगलाई रोजगारी सिर्जनाका आधारमा कर छुट र सहुलियत कर्जा दिने, सामूहिक/सहकारी मोडेल अपनाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएको छ । यसले युवालाई ‘मालिक’ बनाउँछ, केवल मजदुर होइन । १० प्रतिशतभन्दा माथिको आर्थिक वृद्धिदर हासिल गर्ने लक्ष्यले युवाको प्रतिभालाई राष्ट्रिय विकासमा जोड्छ । बहुआयामिक गरिबीलाई २०.१५ प्रतिशतबाट ५ प्रतिशतमा झार्ने योजना युवा परिवारको आर्थिक मुक्ति हो । स्मार्ट सिटी र स्मार्ट भिलेज निर्माण, १० हजार मेगावाट थप विद्युत् उत्पादन, राष्ट्रिय ग्रिड विस्तार—यी सबैले युवालाई प्रविधि, ऊर्जा र पूर्वाधार क्षेत्रमा अवसर दिन्छन् । शिक्षा र स्वास्थ्यमा पनि नेकपाको दृष्टि युवामैत्री छ । गुणस्तरीय, सीपमूलक र रोजगारीसँग जोडिएको शिक्षा प्रणाली बनाउने, प्राविधिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिने योजना छ । महिला स्वास्थ्यमा विशेष ध्यान—स्तन क्यान्सर, पाठेघर खस्ने जस्ता रोगको निःशुल्क उपचार । युवा स्वास्थ्यलाई समेटेर समग्र सामाजिक सुरक्षाको जालो बुनिनेछ । राजनीतिक रूपमा नेकपाले संविधान संशोधनमार्फत शासकीय स्वरूप, निर्वाचन प्रणाली र संघीय संरचनामा सुधार गर्ने प्रस्ताव अघि सारेको छ । युवा प्रतिनिधित्व बढाउने, मेरिटोक्रेसी लागू गर्ने, भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासन, ई–शासन, अनुहाररहित र कागजरहित सेवा—यी सबैले युवालाई ‘सुशासन’को अनुभूति दिलाउँछन् । जेन–जी विद्रोहको भावनालाई आत्मसात् गर्दै नेकपाले युवा पुस्तालाई अभिभावकत्व दिएको छ । नेकपाले मात्र युवालाई ‘परिवर्तनको संवाहक’ मानेको छ भन्ने दाबी प्रस्तुत गरिएको छ । अन्य दलहरूले युवालाई भोट बैंक मात्र ठानेका छन् भन्ने आलोचना गरिएको छ । नेकपाले उनीहरूलाई नेतृत्व दिन तयार रहेको उल्लेख छ । पार्टीको समाजवादी लोकतान्त्रिक दृष्टिकोणले युवालाई वर्गीय न्याय, समानता र समृद्धिको बाटो देखाउँछ । नेकपाको इतिहासले प्रमाणित गर्छ-यो पार्टीले कहिल्यै युवा ऊर्जालाई दबाएन, सधैँ अघि बढायो । आजको युवा, जसले ‘देश बनाउने हो, विदेश भाग्ने होइन’ भन्ने सपना देखेको छ, उसको साथ नेकपा नै हो भन्ने दाबी गरिएको छ । नेपाली युवाहरू, अब समय आएको छ । २०८२ फागुन २१ को निर्वाचनमा नेकपालाई साथ दिनुहोस् । किनकि नेकपा युवाको भरोसा हो, क्रान्तिको निरन्तरता हो, समृद्धिको ग्यारेन्टी हो भन्ने दाबी गरिएको छ । नेकपाले दिएको प्रतिबद्धता केवल कागजको अक्षर होइन, युवा जीवनको यथार्थ बन्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ । युवा नेतृत्व, युवा रोजगारी, युवा उद्यम, युवा स्वास्थ्य र युवा सहभागिताको सपना नेकपासँगै पूरा हुनेछ भन्ने आशा राखिएको छ । नेकपा नै नेपाली युवाको पार्टी हो हाे । नेकपा नै भविष्यको पार्टी हो । युवाहरूले नेकपालाई सम्झनु मात्र होइन, यसलाई जिताउनु पर्छ । किनकि यो पार्टीले युवालाई इतिहासमा स्थान दियो, अब युवाले यसलाई सत्ता दिने छ । नेकपा जिते युवा जित्छन्, नेपाल जित्छ । त्यसैले युवाहरुले पाँचकुने तारा चिन्हमा मतदान गर्नु आव्हान गर्नुपर्छ ।
एभरेष्ट दैनिक
१३ फागुन, २०८२
जेन्जीको म्यान्डेट, बहुधार कम्युनिस्ट आन्दोलन र नेकपाको नेतृत्वको ऐतिहासिक आवश्यकता
-आस्था केसी/पत्रकार नेपाल फेरि एक निर्णायक मोडमा उभिएको छ। राजनीतिक संक्रमणका वर्षहरू पार गर्दै हामी संस्थागत स्थायित्वको खोजीमा छौँ। जनयुद्ध, शान्ति प्रक्रिया, संविधान निर्माण र संघीयता कार्यान्वयनश-यी सबै चरणहरू केवल राजनीतिक घटनाक्रम होइनन्; यी राष्ट्र पुनर्संरचनाका ऐतिहासिक अध्याय हुन्। तर यति धेरै परिवर्तनपछि पनि नागरिक सन्तुष्ट छैनन्। विशेषतः युवा पुस्ता प्रश्न गरिरहेको छ: परिवर्तनको परिणाम कहाँ छ? जेन्जी आन्दोलन : आक्रोशभन्दा बढी उत्तरदायित्वको माग जेन्जी आन्दोलनलाई कतिपयले भावनात्मक उछाल ठान्छन्। तर गहिराइमा हेर्दा यो प्रणालीप्रतिको असन्तोषको संगठित अभिव्यक्ति हो। यो आन्दोलनले स्पष्ट सन्देश दिएको छ—नाराले होइन, नतिजाले विश्वास जितिन्छ। युवाहरू रोजगारी चाहन्छन्। उद्यमका अवसर चाहन्छन्। डिजिटल सुशासन र पारदर्शिता चाहन्छन्। भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासन चाहन्छन्। उनीहरूलाई भाषण होइन, कार्यान्वयन चाहिएको छ। यही नै जेन्जीको म्यान्डेट हो। तर प्रश्न उठ्छ-यो म्यान्डेट कसरी सम्बोधन हुन्छ? के केवल नयाँ अनुहारले मात्र? कि अनुभव, राजनीतिक जटिलता र संस्थागत स्मृति बोकेको नेतृत्व पनि आवश्यक पर्छ? इतिहासले देखाउँछ-क्रान्तिको ऊर्जा युवा दिन्छन्, तर संरचना स्थिर गर्न परिपक्व नेतृत्व आवश्यक पर्छ। सडकको आवाजलाई नीतिगत संरचनामा रूपान्तरण गर्न सक्ने क्षमता अनुभवबाट आउँछ। कम्युनिस्ट आन्दोलन : एक धार होइन, बहुधारको विकासक्रम नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई केवल एउटा धारमा सीमित गर्नु इतिहासको सरलीकरण हो। विभिन्न कालखण्डमा २५/२६ भन्दा बढी घटक, विचारधारात्मक समूह र संगठनहरूले योगदान दिँदै यो आन्दोलन विकसित भएको हो। बहस, विभाजन, पुनर्गठन र एकताका प्रक्रियाबाट यसले आफ्नो मार्ग तय गरेको छ। त्यसैको एउटा महत्वपूर्ण धारका रूपमा रहेको नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (खासगरी नेकपा माओवादी केन्द्र) सशस्त्र संघर्षदेखि शान्तिपूर्ण राजनीतिक प्रक्रियासम्मको यात्रामा निर्णायक भूमिका खेलेको छ। जनयुद्धको नेतृत्वदेखि शान्ति सम्झौता र संविधानसभासम्मको यात्रा केवल सत्ता परिवर्तनको कथा थिएन; त्यो राज्य संरचना पुनर्गठनको एजेन्डा थियो। संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, समानुपातिक समावेशिता, राज्यका अंगहरूमा प्रतिनिधित्व विस्तार-यी उपलब्धिहरू आकस्मिक होइनन्, ती दीर्घ राजनीतिक संघर्षका परिणाम हुन्। युद्धबाट शान्तिसम्म : नेतृत्वको निरन्तरता नेपालले सशस्त्र द्वन्द्वबाट शान्ति प्रक्रियामा प्रवेश गर्दा सबैभन्दा ठूलो चुनौती थियो—विश्वासको पुनर्निर्माण। बन्दुक बिसाएर संविधानसभाको बाटो रोज्नु ऐतिहासिक निर्णय थियो। संक्रमणकालीन राजनीतिमा सहमति निर्माण, विपक्षीसँग संवाद र जटिल समीकरण व्यवस्थापन गर्ने नेतृत्व आवश्यक थियो। यही सन्दर्भमा पुष्पकमल दाहाल (प्रचण्ड) को भूमिका उल्लेखनीय रह्यो। युद्धकालदेखि शान्ति प्रक्रिया र संविधान निर्माणसम्म उनले नेतृत्वको निरन्तरता कायम गरे। वैचारिक मतभेद हुँदाहुँदै पनि सहकार्यको राजनीतिमा प्रवेश गर्नु, बहुदलीय प्रतिस्पर्धालाई स्वीकार्नु र संविधान निर्माण प्रक्रियामा अग्रसर हुनु-यी सबै कदमले संक्रमणलाई संस्थागत बनाउने आधार तयार गर्यो। आजको राजनीतिक संरचना बहुदलीय, प्रतिस्पर्धात्मक र जटिल छ। यस्तो अवस्थामा कठोर अडानभन्दा सहमतिको राजनीति बढी प्रभावकारी हुन्छ। अनुभवसहितको नेतृत्वले मात्र विविध स्वार्थ र दृष्टिकोणबीच साझा मार्ग निकाल्न सक्छ। किन अझै एक कार्यकाल? संक्रमणकालीन नेतृत्वलाई स्थायित्व निर्माणको अवसर दिनु लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको स्वाभाविक चरण हो। अधूरा सुधार र अस्थिर गठबन्धनले दीर्घकालीन लक्ष्य पूरा गर्दैनन्। यदि जेन्जी आन्दोलनको म्यान्डेटलाई संस्थागत रूप दिनुछ भने नीतिगत निरन्तरता आवश्यक हुन्छ। प्रशासनिक सुधारलाई तीव्रता दिनु, डिजिटल पारदर्शिता लागू गर्नु, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र निर्माण गर्नु, युवालाई नीति निर्माणमा सहभागी गराउनु। यी सबै काम एकै कार्यकालमा चमत्कारिक रूपमा सम्भव हुँदैनन्। यसका लागि स्थिर सरकार र स्पष्ट बहुमत चाहिन्छ। अनुभव, सहकार्य क्षमता र राष्ट्रिय सहमति निर्माण गर्ने योग्यता भएका नेतृत्वलाई अझै एक कार्यकाल जिम्मेवारी दिनु समयको माग हुन सक्छ भन्ने तर्क बलियो हुँदै गएको छ। पुस्ता संघर्ष होइन, पुस्ता सहकार्य आजको बहस “पुराना भर्सेज नयाँ” हुनु हुँदैन। यो बहस “असक्षम भर्सेज सक्षम” हुनुपर्छ। जेन्जी आन्दोलनले ऊर्जा दिएको छ, अब त्यो ऊर्जालाई संस्थागत परिणाममा रूपान्तरण गर्न पाको नेतृत्व आवश्यक छ। देशलाई न केवल आक्रोशले चलाउँछ, न केवल अनुभवले। देशलाई चलाउँछ ऊर्जा र रणनीतिक परिपक्वताको संयोजनले। नेपालको राजनीतिक इतिहासले धेरै मोड देखिसकेको छ। अबको मोड भनेको स्थायित्व, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र र युवामुखी नीतिगत पुनर्संरचना हो। यदि हामीले फेरि अस्थिरताको चक्र रोज्यौँ भने परिवर्तनको उपलब्धि कमजोर हुनेछ। यदि हामीले स्थिरता, सहकार्य र परिणाममुखी शासन रोज्यौँ भने समृद्ध नेपालको मार्ग खुल्नेछ। अन्ततः चुनाव केवल दलगत प्रतिस्पर्धा होइन, यो राष्ट्रिय दिशा निर्धारणको क्षण हो। यो समय निराशा होइन, निर्माण रोज्ने घडी हो। अस्थिरता होइन, स्थायित्व रोज्ने समय हो। जेन्जीको म्यान्डेटलाई सम्मान गर्दै, बहुधार कम्युनिस्ट आन्दोलनको ऐतिहासिक योगदानलाई स्वीकार गर्दै र अनुभवसहितको नेतृत्वलाई अवसर दिँदै अगाडि बढ्नु नै अहिलेको सबैभन्दा विवेकपूर्ण राजनीतिक मार्ग हो। समृद्ध नेपाल भाषणले होइन, जिम्मेवार निर्णयले बन्छ। अब निर्णय हाम्रो हातमा छ। (केसी, नेपालकी पत्रकार तथा मिडिया अनुसन्धानकर्ता हुन्, जो लोकतन्त्र, समावेशिता र भुईँस्तरको पत्रकारितामा कार्यरत छिन्। उनी राजनीतिक विश्लेषण तथा नीतिगत संवादमा विशेष रुचि राख्छिन्।)
एभरेष्ट दैनिक
११ फागुन, २०८२
जनयुद्धको विरासतमा चिनियाँ जनमुक्ति सेनाका ८० वर्ष
जाङ ची र मा सियाओमेङ | चाइना डेली | यो वर्ष चिनियाँ जनताको जापानी आक्रमणविरुद्धको प्रतिरोध युद्ध (१९३१-४५) र विश्व फासिस्टविरोधी युद्धको विजयको ८०औँ वार्षिकोत्सव हो। यो वर्ष जनमुक्ति सेना (PLA) को सन् २०२७ मा शताब्दी लक्ष्यहरू प्राप्त गर्ने यात्राको अन्तिम चरण पनि हो, जसले गर्दा सही मार्गमा रहन, "जनयुद्ध" को मूल शक्तिहरूलाई उपयोग गर्न र जनतालाई न्यायपूर्ण कारणहरूका लागि परिचालन गर्न आवश्यक छ। मार्क्सवादले भन्छ कि इतिहास भनेको मानव श्रमद्वारा मानवले सिर्जना गरेको कुरा हो। अर्को शब्दमा, जनता नै प्रगतिको निर्णायक शक्ति हुन्। जनयुद्धको सिद्धान्त यो सिद्धान्तमा आधारित छ र यो जोड दिन्छ कि हतियारहरू होइन, जनताले नै युद्धको परिणाम निर्धारण गर्छन्। जनयुद्धको विरासत विगत ८० वर्षदेखि विकसित हुँदै आएको छ। आजको बहु-क्षेत्रीय प्रतिस्पर्धाको युगमा, विजय जनतासँग बलियो सम्बन्ध कायम राख्ने, प्राविधिक र रणनीतिक परिवर्तनहरूमा अनुकूलन गर्ने, र जनतालाई परिचालन गर्ने कुरामा निर्भर हुन्छ। चिनियाँ जनताको जापानी आक्रमणविरुद्धको प्रतिरोध युद्धको समयमा, चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले जनतालाई परिचालन गर्यो, शत्रुको पछाडि आधार क्षेत्रहरू स्थापना गर्यो, र समाजको विभिन्न वर्गबाट समर्थन प्राप्त गर्यो। गोरिल्ला बल र मिलिसिया संगठित गरेर, पार्टीले प्रशिक्षित सैनिकहरू, सशस्त्र नागरिकहरू र स्थानीय बलहरूलाई एकीकृत गर्ने युद्ध प्रणाली विकास गर्यो। पार्टी-नेतृत्वको जनयुद्ध PLA को युद्ध प्रभावकारिताको आधार र यसको मुख्य रणनीतिक लाभ हो। यसको मूलमा जनता नै सैन्य शक्तिको वास्तविक स्रोत हुन् भन्ने सत्य निहित छ। यो सिद्धान्तद्वारा मार्गदर्शन प्राप्त गर्दै, जनताको सशस्त्र बलहरूले आफ्नो साधारण सुरुवातबाट एक प्रमुख सैन्य शक्तिमा रूपान्तरण गरेका छन्। अध्यक्ष माओत्सेतुङले "प्रोट्र्याक्टेड वार" मा जोड दिएझैँ, जनतालाई परिचालन गर्नाले कमजोर उपकरणको कमी पूर्ति गर्छ र प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि विजय ल्याउँछ। उत्तर चीनको खुला मैदानहरूमा, जहाँ प्राकृतिक आड सीमित थियो, पार्टी-नेतृत्वको सैनिक र नागरिकहरूले लुकेका सुरुङहरू बनाए, बारुदी सुरुङहरू राखे, र "स्प्यारो वारफेयर" (हिट-एन्ड-रन) रणनीति प्रयोग गरेर जापानी बलहरूलाई अचल बनाए, शत्रुको "मपिङ-अप" अभियानलाई विफल बनाए। यो अभियानले युद्धमा जनताको रचनात्मकता र निर्णायक भूमिकालाई प्रदर्शन गर्यो। जनयुद्धको दर्शनलाई पालना गर्दै, पार्टीले वास्तविक परिस्थितिमा आधारित रणनीति र रणकौशलको पूर्ण प्रणाली विकास गर्यो। रातो सेनाको गोरिल्ला युद्धदेखि जापानी बलहरूलाई अचल बनाउने, अमेरिकी आक्रमणविरुद्धको युद्ध र कोरिया सहायता युद्ध (१९५०-५३) को समयमा रणनीतिक समायोजन, र १९४९ पछिका सैन्य सुधारहरूमा, PLA ले आफ्ना अनुभवहरूबाट सिक्दै आएको छ। जनयुद्धको अवधारणालाई समयको विकाससँगै अगाडि बढाउँदै, PLA ले युद्धमा बलियोशत्रुहरूलाई परास्त गर्ने र शान्तिकालमा राष्ट्रिय हितहरूको रक्षा गर्ने उल्लेखनीय उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ। आज, सूचना सञ्जाल, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, र बहु-क्षेत्रीय युद्धक्षेत्रहरू जस्ता क्षेत्रहरूमा प्राविधिक प्रगतिले युद्धको प्रकृतिलाई परिवर्तन गरेको छ, संयुक्त सैन्य अभियानहरू आधुनिक युद्धको मूल बनेका छन् र राष्ट्रिय रक्षामा जनताको सहभागिताका लागि नयाँ अवसरहरू सिर्जना गरेका छन्। तर युद्धमा विजय अझै पनि जनताबाट प्राप्त हुन्छ। PLA ले आफ्ना शताब्दी लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न र विश्वस्तरीय रक्षा बल बन्न सुनिश्चित गर्न, चीनले जनयुद्धको सिद्धान्त र उन्नत प्रविधिहरूलाई संयोजन गरेर भविष्यको रक्षा रणनीति तय गर्नुपर्छ। सूचना र सञ्चार प्रविधि, डेटा, र नवप्रवर्तनमा जनताको विशेषज्ञता आधुनिक युद्धमा एक महत्त्वपूर्ण रणनीतिक स्रोत र निर्णायक लाभ हो। त्यसैले, चीनले बिग डेटा, AI, र क्लाउड कम्प्युटिङ जस्ता डिजिटल उपकरणहरूको उपयोग गरेर साइबर खुफिया क्षमता बढाउन र राष्ट्रिय रक्षामा जनमत निर्माण गर्न सञ्चार संयन्त्र सुधार गर्न आवश्यक छ। त्यसैले, PLA, सरकार, र जनताबीचको एकतलाई सुदृढ गर्न र राष्ट्रिय रक्षालाई प्रोत्साहन दिन बलियो सामाजिक भावना प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक छ। इतिहासले हामीलाई बताउँछ कि जनता नै सैन्य सफलताको आधार हुन्। नयाँ प्राविधिक चुनौतीहरूको सामना गर्दै आफ्ना शताब्दी लक्ष्यहरूको खोजीमा, PLA ले जनतामा निर्भर रहनुपर्छ, तिनीहरूको संयुक्त शक्तिको उपयोग गर्नुपर्छ र तिनीहरूको हितहरूको रक्षा गर्नुपर्छ। जनयुद्धको सिद्धान्तलाई पालना गर्दै, नयाँ रणनीतिहरू विकास गर्दै, र उन्नत प्रविधिहरूलाई आफ्नो सैन्य आधुनिकीकरण योजनामा एकीकृत गरेर, चीनले आफ्ना सशस्त्र बलहरूलाई सुदृढ गर्न सक्छ र तिनीहरूले आक्रमणलाई रोक्न, द्वन्द्वलाई रोक्न, र शान्ति कायम गर्न सुनिश्चित गर्न सक्छ। जाङ ची PLA राष्ट्रिय रक्षा विश्वविद्यालयका प्राध्यापक हुन् र मा सियाओमेङ PLA राष्ट्रिय रक्षा विश्वविद्यालय पुस्तकालयका पुस्तकालयाध्यक्ष हुन्।
एभरेष्ट दैनिक
१७ साउन, २०८२
‘होलटाइमर’ भएपछि म बेहिसाब काम गर्थें, त्यसले मलाई पार्टीभित्र लोकप्रिय बनायो
दुःख नगरी खान पुग्ने अवस्था थिएन । चितवन सरेपछि मैले भैंसी चराउँदै, साँझ–बिहान बाआमालाई खेतीपातीमा सघाउँदै दुई वर्ष बिताएँ । बल्ल २०२१ मा स्कुलमा भर्ना हुन पाएँ । ‘होलटाइमर’ भएपछि म बेहिसाब काम गर्थें, त्यसले मलाई पार्टीभित्र लोकप्रिय बनायो मान्छेको मृत्यु दुई प्रकारको हुन्छ– प्वाँखभन्दा हलुका र पहाडभन्दा ओजिलो । महान् उद्देश्य लिनेहरूको मृत्यु पहाडभन्दा ओजिलो हुन्छ । १० वर्षे जनयुद्धका क्रममा महान् उद्देश्यका लागि जो–जो सहिद भए, उनीहरूले ओजिलो मृत्युवरण गरे । मलाई सबैभन्दा बढी प्रभाव पार्ने तिनै सहिद हुन् । जनयुद्ध सुरु भएको एक वर्षपछि म रोल्पा, रुकुम र जाजरकोटको भ्रमणमा गएको प्रसंग सम्झन्छु । रामबहादुर थापामाथि भर्खरै अनुशासनको कारबाही भएको थियो । म असाध्यै उद्वेलित भएको थिएँ । त्यही सेरोफेरोमा प्रहरी चौकीमा कारबाही गर्न जाँदा रुकुमका विजय घले सहिद भएका थिए । उनका बाआमासँग भेट हुँदा म अत्यन्तै भावुक हुन पुगें । जनयुद्धमा मोर्चा जित्दा हाँस्ने, हार्दा र योद्धा सहिद हुँदा रुने गर्थ्यौं । हाँस्दाहाँस्दै रुने र रुँदारुँदै हाँस्ने अवस्था आउँथ्यो । जनयुद्धका क्रममा हजारौं योद्धाले मृत्युवरण गरे । जनयुद्ध सुरु गर्नुअघि नै रामवृक्ष यादवको हत्या भएको थियो । उहाँ असाध्यै मिल्ने साथी हुनुहुन्थ्यो । गोरखाका सहिद सुरेश वाग्ले, पहिलो सहिद दिलबहादुर रम्तेलप्रति सम्मान छ । मलाई असाध्यै माया र सम्मान गर्ने कोही योद्धा सहिद भए, कोही बेपत्ता छन् । जो देश र जनताका लागि सहिद भए, उनीहरू मरेर गए पनि सधैं जीवित रहन्छन् । सक्रिय राजतन्त्र या राजतन्त्रकालमा नेपालमा गरिब किसान, महिला, दलित, मधेशी, आदिवासी जनजाति, थारू, मुस्लिमलगायत शोषित वर्गमाथि अन्याय, दमन र अत्याचार थियो । त्यसविरुद्ध विद्रोह गर्नुको विकल्प थिएन । जनताले एकचोटि आफ्नो ताकत नदेखाई निरंकुशताको अन्त्य छैन भन्ने निष्कर्षमा पुगेपछि मैले पार्टी प्रमुख नेताको हैसियतले जोखिम उठाएको थिएँ । साहसिक निर्णय नगरी समाज रूपान्तरण गर्न सकिँदैन, विद्रोह नगरी शोषित, पीडित सबैलाई न्याय दिन सकिँदैन भनेर जनयुद्ध सुरु गरेको हो । २०५१ मा जनयुद्धको तयारी हुँदै थियो । चितवनको माडीमा भएको महाधिवेशनबाट म नेकपा एकता केन्द्रको महासचिव भएँ । त्यसपछि हामी छोराछोरीसहित नारायणघाट र त्यसपछि काठमाडौं सर्यौं । मलाई श्रीमती सीताको सधैं साथ भइरह्यो– पारिवारिक रूपमा मात्र होइन, राजनीतिक क्षेत्रमा अघि बढ्न पनि । हामी काठमाडौं सरेपछि मेरी ठूली छोरी ज्ञानु, सानी छोरी गंगा पाटनको सरकारी स्कुलमा पढ्न थाले । एसएलसीसम्म त्यहाँ पढे । जनयुद्ध सुरु भएपछि उनीहरूको पढाइ अघि बढ्न सकेन । श्रीमती सीतामा सैद्धान्तिक ज्ञान धेरै नभए पनि क्रान्ति गर्नुपर्छ भन्ने दृढता मनैदेखि थियो । अर्को कुरा, मप्रति उनको भरोसा यति थियो कि शब्दमा व्यक्त गर्न सकिन्न । ‘मेरा श्रीमान्ले नेपालको परिवर्तनमा प्रमुख भूमिका खेल्छन्’ भन्ने लाग्थ्यो उनलाई । त्यसैले कैयौं संकटमा सीता भन्थिन्, ‘तपाईंमा समाधान निकाल्ने क्षमता छ । कहिल्यै हार नखानुहोस् । परिवार, समाज र जनता साथमा छन् ।’ अहिले उनी छैनन् (सीताको असार २०८० मा निधन भएको थियो) तर उनको भरोसा कता–कता मनमा आइरहन्छ । दुःख–सुखमा साथ दिन उनी कहिल्यै पछि हटिनन् । सीतामा धीरता र निष्ठा बलियो थियो । जनयुद्ध सुरु भएपछि मेरी माइली छोरी रेणु मामाकहाँ बसेर पढ्दै थिइन् । पछि गंगा र रेणुको विवाह लखनउको एउटा होटलमा एकै पटक भयो । छोरा प्रकाशले सुरुमा काठमाडौंमा पढेको थियो । पछि रेणुका ससुरा टीबी पाठकको दिल्लीस्थित निवासमा बस्यो । प्रकाशले पढ्नभन्दा युद्धतिर रुचि राख्न थाल्यो र पछि जनयुद्धमा सहभागी पनि भयो । मंसिर २०७४ को चुनावको मुखमा प्रकाश पनि गयो । म कास्कीको ढिकुरपोखरीमा निम्न वर्गीय किसान परिवारमा जन्मिएँ । सात वर्षसम्म बाख्रा चराउँथें । घर फर्किंदा दाउराको बिटो ल्याउँथें । मामाहरूले मलाई घरमै अक्षर चिनाउनुभयो । खरिपाटीमा लेख्न सिकें । हामी २०१९ साल चितवनमा बसाइँ सर्यौं । पैत्रिक सम्पत्तिका रूपमा कास्कीबाट ल्याएको एक हजार दुई सय रुपैयाँ मात्र थियो । हाम्रो बुबा र ठूलो बुबा (हाल राष्ट्रिय सभा अध्यक्ष नारायण दाहालको बुबा) को घर नजिकै थियो । ठूलो बुबा हामीभन्दा अलि पैसा भएको हुनुहुन्थ्यो । उहाँलाई भाइ (हाम्रो परिवार) लाई पनि सँगै राख्नुपर्छ भन्ने भएछ । उहाँले हाम्रो बुबालाई हजार हो कि १५ सय सापटी दिएपछि साढे दुई बिघा जग्गा किन्यौं । ठूलो बुबाले पनि त्यति नै जग्गा किन्नुभएको थियो । त्यस बेला चितवनमा एक हजार रुपैयाँमा एक बिघा जग्गा आउँथ्यो । हामी शिवनगरको भीमसेननगर भन्ने टोलमा बस्यौं । अहिले पनि हाम्रो बसाइ त्यहीँ हो । त्यसबेला दुःख नगरी खान पुग्ने अवस्था थिएन । चितवन सरेपछि मैले भैंसी चराउँदै, साँझ–बिहान बाआमालाई खेतीपातीमा सघाउँदै दुई वर्ष बिताएँ । बल्ल २०२१ मा स्कुलमा भर्ना हुन पाएँ । स्कुलमा गाउँकै शिक्षक हुनुहुन्थ्यो । स्कुल गएको दिन मलाई ‘हाम्रो साहित्य’ भन्ने किताब पढ्न लगाइएको थियो । मैले त्यो किताब खरर पढें । हेडमास्टर बोधराज भण्डारी खुसी हुनुभयो । एकैचोटि ३ कक्षामा भर्ना गरिदिनुभयो । मलाई लेख्न भने त्यति आउँदैनथ्यो । म पुसमा भर्ना भएको थिएँ, जेठमा अर्धवार्षिक परीक्षा हुन्थ्यो । १ र २ कक्षा नपढी एकैचोटि ३ कक्षामा भर्ना भएको हुनाले मलाई प्रश्न–उत्तरको मेलोमेसो भएन । नेपालीको दिन प्रश्नपत्र टोपीमा लुकाएर लुसुक्क स्कुलबाट भागेको थिएँ । त्यस बेला सबै अभिभावकलाई बोलाएर रिजल्ट सुनाउने चलन थियो । रिजल्ट आउने दिन हाम्रो बा पनि स्कुल जानुभएको थियो । परीक्षाफल सुनाउने क्रममा शिक्षकले छविलाल दाहाल भनेर नाम लिएपछि बाले मेरो मुखतिर हेर्नुभयो । शिक्षकले ‘फेल’ भनेपछि बाको अनुहार मलिन भयो । मलाई पीर पर्यो र रुँदैरुँदै घर आएँ । त्यसपछि मैले पढाइमा अलि ध्यान दिन थालें । नियमित स्कुल जान थालें । मंसिरको अन्तिम परीक्षामा पास भएँ । ४ कक्षामा दोस्रो हो कि तेस्रो भएको थिएँ । ५ कक्षामा दोस्रो भएँ । कक्षा फड्काएर मलाई ७ कक्षामा भर्ना गरिदिए । मैले १० कक्षासम्म नारायणी विद्या मन्दिर शिवनगरमा पढें । १० कक्षामा पढ्दै गर्दा मैले चीनमा कम्युनिस्टको शासन छ रे भन्ने थाहा पाएँ । गाउँका शिक्षक चन्द्रराज भुर्तेल कम्युनिस्ट हुनुहुँदो रहेछ । उहाँ ‘चीनमा कम्युनिस्ट व्यवस्था राम्रो छ, हामी पनि हुनुपर्छ’ भन्नुहुन्थ्यो । त्यसको अलिअलि प्रभाव ममा पर्यो । उहाँको भाइ पुष्पलाल र म एउटै कक्षामा पढ्थ्यौं । त्यसबेला ‘सचित्र चीन’ भन्ने पत्रिका स्कुल–स्कुलमा जान्थ्यो । माओको रातो किताब पनि गाउँ–गाउँ पुग्थ्यो । पुष्पलालले दिएको सचित्र चीन पत्रिकामै मैले पहिलो पटक माओको ठूलो फोटो देखें । माओ कस्तो क्षमताका होलान् भन्ने जिज्ञासा लाग्थ्यो । पछि नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलन अघि बढाउँदै जाँदा माओकै नाममा पार्टी बनाएर दस वर्ष जनयुद्ध गरियो । माओकै प्रेरणाले नेपालमा यति ठूलो क्रान्ति र परिवर्तन गर्न सकियो । त्यसकारण ममा माओको अमिट छाप छ । शिवनगरमा नहरमाथि कांग्रेसको प्रभाव थियो भने हामी बसेको गाउँ नहरमुनि कम्युनिस्टको । म कहिलेकाहीँ सोच्छु, नहरमाथि घर भएको भए कांग्रेस हुन्थें कि कम्युनिस्ट ? कम्युनिस्ट बस्तीमा घर भएकाले मेरो झुकाव स्वतः कम्युनिस्टतिर भयो । मैले एसएलसी दिँदा बा घरमा हुनुहुन्थेन । अढाई बिघा जग्गाको उत्पादनले हामीलाई खाना पुर्याउन मुस्किल पर्थ्यो । परिवार ठूलो थियो । कास्कीबाट चितवन आउँदा पाँच सन्तान थियौं, चितवन आइसकेपछि तीन सन्तान जन्मिए । वर्षभरि खाना राम्रोसँग पुग्दैनथ्यो । २०२६ सालतिर बर्दियामा जग्गा खुलेको छ भनेर त्यता जानुभएको थियो मैले एसएलसी दिने बेला । म एसएलसीमा राम्रो गरी पास भएँ । म १० कक्षाको अर्धवार्षिकमा प्रथम भएँ । राम्रो विद्यार्थीले विज्ञान पढ्नुपर्छ भनिन्थ्यो । विज्ञान पढाउन सक्ने अवस्था घरको थिएन । बुबा एसएलसीपछि पढाउन सकिँदैन भन्नुहुन्थ्यो । आमा भने जसरी पनि पढाउनुपर्छ भन्नुहुन्थ्यो । २०२६ मा एसएलसी पास गरेपछि मलाई आईएस्सी पढाउन आमाले नातागोतासँग पैसा खोजेर तीन सय बनाउनु भएछ । म त्यही तीन सय रुपैयाँ लिएर काठमाडौं आएँ । अमृत साइन्स, त्रिचन्द्र क्याम्पसमा भर्ना बन्द भइसकेको थियो । पाटनमा भर्ना भएँ । आईएस्सी भर्ना हुन मेरो स्कुलका शिक्षक चन्द्रराज भुर्तेलले सहयोग गर्नुभयो । आईएस्सी पहिलो वर्षको परीक्षा दिएर घर गएका बेला थाहा भयो, छिमेकी धनबहादुर विश्वकर्मा कम्युनिस्ट हुनुहुँदो रहेछ । पहिले थाहा थिएन । उहाँले मलाई नेता भेट्नुपर्छ भनेर राति लुकाउँदै लिएर जानुभयो । उहाँले पूर्णलाल विश्वकर्माको घर पुर्याउनुभयो । त्यहाँ कम्युनिस्ट नेता रूपलाल विश्वकर्मा बस्नुभएको रहेछ । मलाई एक रुपैयाँ लिएर सदस्यता दिन ठिक्क पार्ने रणेन्द्र बराइली हुनुहुन्थ्यो । उहाँले नै निवेदन लेखिदिनुभयो । एक रुपैयाँ शुल्क लिएर मलाई रूपलालले कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्य बनाउनुभयो । म २०२८ सालमा पार्टी सदस्य भएँ । त्यसबेला नेपालमा कति कम्युनिस्ट पार्टी छन् भन्ने थाहा थिएन । कम्युनिस्ट भनेको पुष्पलाल श्रेष्ठ, कांग्रेस भनेको बीपी कोइराला भन्नेचाहिँ मोटो रूपमा थाहा थियो । कम्युनिस्टभित्र पनि धेरै पार्टी छन् भन्ने ज्ञान थिएन । पार्टी सदस्य भएपछि बिस्तारै थाहा हुँदै गयो । रूपलाल पुष्पलाल समूहमा भएको हुनाले म त्यसकै सदस्य भएको रहेछु । म सदस्य भएको केही समयपछि पुष्पलाल समूहबाट रोहित (नारायणमान बिजुक्छे) र रूपलाल निस्किए । म पनि रूपलाल समूहको सदस्य भएँ । मेरो नजिकका चन्द्रलाल र पुष्पलाल भुर्तेलचाहिँ चौथो महाधिवेशन (मोहनविक्रम, निर्मल लामा) नजिक रहेछन् । म कुन कम्युनिस्ट सही हो भनेर सोच्न थालें । म, पुष्पलाल भुर्तेल, रामबहादुर थापा (बादल), खेम भण्डारी र मित्रराज दवाडीले नारायणी नदीको तीरमा गएर बैठक गर्यौं । कुनचाहिँ कम्युनिस्ट ठीक भनेर ‘अध्ययन मण्डल’ बनायौं । त्यसपछि चितवनको दिव्यनगरका अमिक शेरचनसँग हाम्रो भेट भयो । मित्रराज दवाडीमार्फत उहाँसँग भेट भएको हो । त्यो भेटमा म शेरचनबाट प्रभावित भएँ । क्रान्ति गर्नुपर्छ भनेर लागेका । घरमा बन्दुक पनि राखेका । म २०३२ साल अन्त्यतिर चौथो महाधिवेशनको सदस्य भएँ । बीएस्सी कृषि पूरा गरेपछि म पढाउन गोरखाको आरुघाट गएँ । लु सुनका साहित्य, मार्क्स, लेनिन, माओका किताब, नेपालका दस्ताबेज पढ्थें । सबै पढेर पचाउनुपर्छ भन्ने लाग्थ्यो । २०३४ सालसम्म आइपुग्दा म कम्युनिस्ट क्रान्तिबारे धेरै जान्ने भइसकेको थिएँ । मैले आरुघाट स्कुलमा पढाउँदा जनसम्पर्क बढाउन थालेको थिएँ । दिउँसो स्कुलमा पढाउने, बेलुका प्रौढ शिक्षा पढाउने, किसानलाई कम्पोस्ट मल बनाउन सिकाउने काम गरें । त्यस बेला म स्कुलको सबैभन्दा राम्रो शिक्षकका रूपमा गनिइसकेको थिएँ । म विज्ञान, गणित र अंग्रेजी पढाउँथें । मैले एक वर्ष पढाएपछि आठ विद्यार्थीले प्रथम श्रेणीमा एसएलसी गरे, अरू पनि धेरै पास भए । आरुघाटको हेडमास्टर रामकुमार श्रेष्ठ हुनुहुन्थ्यो । उहाँ पछि खिलराज रेग्मी नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा मन्त्री हुनुभयो । मैले नै उहाँलाई मन्त्री बनाएको हुँ । म पार्टीका दस्ताबेज स्कुलको दराजमा राख्थें, स्कुल सकिएपछि हामी शिक्षकहरू अध्ययन गर्थ्यौं । म आरुघाटमा भुवन र गणेश श्रेष्ठको घरमा डेरा बसेको थिएँ । गणेश श्रेष्ठ पनि आरुघाट स्कुलमा पढाउनुहुन्थ्यो । भुवन स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्नुहुन्थ्यो । त्यो परिवारको मलाई जबर्जस्त प्रभाव परेको छ । म पछि माथिको गाउँ आरुटारमा डेरा सरें । साढे दुई वर्ष पढाइसकेपछि मलाई पार्टीमा ‘होलटाइमर’ हुनुपर्छ भन्ने लाग्यो । मलाई ‘होलटाइमर’ हुन खम्बसिंह कुँवरले प्रेरित गर्नुभयो । उहाँ परार साल बित्नुभयो । खवास थरका एक नेता पनि हुनुहुन्थ्यो । मेरा सहकर्मी शिक्षकमा वासुदेव, योगबहादुर लामिछाने, ईश्वरी खनाललगायत हुनुहुन्थ्यो । सँगै खाने, बस्ने हुनाले उहाँहरूको सम्बन्धले मलाई अघि बढ्न सहज भयो । म बेहिसाब सक्रिय थिएँ राजनीतिमा । आरुघाटबाट पालुङटार राति हिँडेर कमिटी बनाइन्थ्यो । भर्खर जागिर खाएर कमाउन थालेको छोरा होलटाइमर राजनीतिमा लाग्यो भने अप्ठ्यारो पर्छ कि भनेर बाआमालाई चिन्ता थियो । कृषि विकास बैंकको मेनेजर हुनुपर्छ भनेर मलाई सल्लाह दिइन्थ्यो । मेरो भने राजनीतिमा हामफाल्ने मन थियो । आमालाई पनि नोकरी नछाडे हुन्थ्यो भन्ने थियो । तर म स्थायी जागिर छाडेर २०३६ मा चितवन फर्किएँ । चितवनका साथीहरूले तुरुन्तै राजनीतिमा हिँडिहाल भनेनन् । मैले चितवनको पार्वतीपुर स्कुलमा केही समय पढाएँ । त्यही बेला ‘होलटाइमर’ हुने निर्णय गरें । त्यसपछि पहिलो कार्यक्षेत्र चितवनको माडी र दोस्रो नवलपरासी (नवलपुर) भयो । त्यो २०३६ को आन्दोलनपछिको समय थियो । मोहनविक्रम सिंहसँग बुटवलमा मेरो भेट भयो । भेट अमिक शेरचनले मिलाउनुभएको थियो । मोहनजीलाई नेपालको माओ भनिन्थ्यो । निर्मल लामालाई चाओ भनिन्थ्यो । माओ र चाओ दुवै चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक नेता हुन् । चुतेहचाहिँ सिन्धुलीका ऋषि देवकोटा ‘आजाद’ लाई भनिन्थ्यो । ‘होलटाइमर’ भएपछि म बेहिसाब काम गर्थें । त्यसले मलाई पार्टीभित्र लोकप्रिय बनायो । माघ २०३८ मा भारतको कुशीनगरमा भएको युवा भेलाबाट म युवक संघको अध्यक्ष भएँ । त्यसपछि मेरा लागि मैदान खुला भयो । पार्टीभित्र अन्तरसंघर्ष भयो । सुरुमा म मोहनविक्रमजीतिर थिएँ । उहाँको लाइन ठीक रहेनछ भनेर मैले मोहन वैद्य (किरण) जीलाई साथ दिने निर्णय गरें । काठमाडौंमा भएको सेक्टर काण्डमा ठूला नेताहरू पर्नुभयो । उहाँहरूको एक तह घटुवा हुने भएपछि मलाई किरणजीले पार्टी महामन्त्रीमा प्रस्ताव राख्नुभयो । म २०४६ को आन्दोलनअघि पार्टीको महामन्त्री भएँ । त्यसपछि पार्टी एकता भयो, फुट्यो । जनयुद्ध सुरु गर्यौं । मैले नै किरण, बाबुराम भट्टराई, रामबहादुर थापा, पोस्टबहादुर बोगटीलगायतको टिम बनाएपछि जनयुद्धमा प्रवेश गरेका थियौं । दसवर्षे जनयुद्ध २०६४ मा शान्ति प्रक्रियामार्फत अवतरण भयो । शान्ति प्रक्रिया, संविधानसभा, संविधान निर्माण हुँदै हाल मुलुक संघीय गणतन्त्र कार्यान्वयनमा गएको छ । जनयुद्ध, संविधानसभा निर्वाचन र संविधान निर्माणपछि उत्पीडित वर्ग र समुदाय धेरै हदसम्म अधिकारसम्पन्न भएका छन् । उनीहरूको आत्मसम्मान प्राप्त भएको छ । जनता सार्वभौमसत्ता सम्पन्न भएका छन् । मुलुकमा गणतन्त्र स्थापना भएको छ । यसका लागि ठूलो त्याग, बलिदान र कीर्तिमानी काम गर्ने पार्टी र त्यसको प्रमुख नेताका रूपमा भावी पुस्ताले मलाई सम्झियोस् भन्ने चाहन्छु । क्रान्ति र शान्ति स्थापनाका लागि मात्रै होइन, २००७ सालदेखिको एजेन्डा संविधानसभा कार्यान्वयन गर्ने अवसर पनि मैले पाएँ । संविधान लेख्दा नेतृत्व गर्ने अवसर पाएँ । सामाजिक न्याय, सुशासन र आर्थिक समृद्धिका लागि समाजवादको आधार निर्माण गर्न एउटै मान्छेको नेतृत्व र मुख्य भूमिका इतिहासमा विरलै हुन्छ । त्यो अवसर मलाई प्राप्त भयो । यसमा मलाई गर्व छ । (कान्तिपुरबाट साभार)
पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’
६ साउन, २०८२
