कस्तो छ क्यूबाको बहुचर्चित स्वास्थ्य प्रणाली ?

एभरेष्ट डेस्क

चरम आर्थिक नाकाबन्दी र राजनीतिक उतारचढाव हुँदाहुँदै पनि विश्वमा स्वास्थ्य प्रणालीको कुरा गर्दा सबैले क्यूबाको नाम लिने गर्दछन् । यहाँको स्वास्थ्य प्रणाली विश्वभरमा यसको विश्वव्यापी, निःशुल्क स्वास्थ्य सेवाको लागि प्रसिद्ध छ । फिडेल क्यास्त्रो र चे ग्वेभाराको नेतृत्वमा सम्पन्न सन् १९५९ को क्यूबाली क्रान्तिका वैचारिक आदर्शहरूमा आधारित  क्यूबाको स्वास्थ्य प्रणालीले समानता, पहुँच, र निरोधात्मक स्याहारमा जोड दिएको छ। यो लेखमा क्यूबाको स्वास्थ्य प्रणालीको ऐतिहासिक विकास, संरचना, उपलब्धिहरू, चुनौतीहरू, र विश्वव्यापी प्रभावलाई गहिराइमा विश्लेषण गरिएको छ।

ऐतिहासिक सन्दर्भ

क्रान्तिपूर्वको क्यूबा (सन् १९५९ अघि)

सन् १९५९ को क्यूबाली क्रान्ति अघि, क्यूबाको स्वास्थ्य सेवा असमानताले भरिएको थियो। हवाना जस्ता शहरी क्षेत्रहरूमा निजी क्लिनिक र अस्पतालहरू थिए, तर ग्रामीण क्षेत्र र गरिब समुदायमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सीमित थियो। सन् १९५० को दशकमा, क्यूबामा ६० लाख जनसंख्याको लागि लगभग ६,००० चिकित्सक थिए, तर अधिकांश शहरी क्षेत्रमा केन्द्रित थिए। ग्रामीण क्षेत्रमा शिशु मृत्युदर उच्च थियो, र क्षयरोग जस्ता संक्रामक रोगहरू खराब सरसफाइ र सीमित स्वास्थ्य सेवाका कारण व्यापक थिए (Chomsky, 2015)। औसत आयु लगभग ६० वर्ष थियो।

क्यूबाली क्रान्ति र स्वास्थ्य सुधार (सन् १९५९–१९७०)

सन् १९५९ मा फिडेल क्यास्ट्रोको नेतृत्वमा भएको क्रान्तिले क्यूबाको स्वास्थ्य प्रणालीमा आमूल परिवर्तन ल्यायो। क्रान्तिकारी सरकारले स्वास्थ्य सेवालाई आधारभूत मानव अधिकारको रूपमा प्राथमिकता दियो, समाजवादी समानता र सामाजिक न्यायको सिद्धान्तलाई पछ्याउँदै। सन् १९६० मा, जनस्वास्थ्य मन्त्रालय (MINSAP) स्थापना भयो, जसले केन्द्रीकृत, राज्य-नियन्त्रित स्वास्थ्य प्रणालीको नेतृत्व गर्‍यो। ग्रामीण चिकित्सा सेवाको सुरुवात भयो, जसले चिकित्सकहरूलाई ग्रामीण क्षेत्रमा पठायो, र सन् १९६४ सम्ममा १,००० भन्दा बढी ग्रामीण स्वास्थ्य चौकीहरू स्थापना भए (Feinsilver, 1993)।

स्वास्थ्य सुविधाहरूको राष्ट्रियकरणले निजी अभ्यासलाई समाप्त गर्‍यो, जसले सबै सेवाहरू निःशुल्क र पहुँचयोग्य बनायो। सरकारले चिकित्सा शिक्षामा ठूलो लगानी गर्‍यो, चिकित्सक र नर्सहरूको संख्या बढायो। १९७० को दशकसम्म, क्यूबाले सामुदायिक आधारित पोलिक्लिनिकहरू मार्फत निवारक र उपचारात्मक हेरचाह प्रदान गर्ने बलियो प्राथमिक स्वास्थ्य प्रणाली विकास गरेको थियो।

सोभियत युग र विस्तार (सन् १९७०–१९८०)

सन् १९७० र १९८० को दशकमा, सोभियत संघको आर्थिक सहयोगले क्यूबाको स्वास्थ्य प्रणालीलाई विस्तार गर्न मद्दत गर्‍यो। यो अवधिमा अस्पताल, अनुसन्धान संस्थानहरू, र चिकित्सा पूर्वाधारहरूको विस्तार भयो। सन् १९८४ मा परिवार चिकित्सक कार्यक्रम (Family Doctor Program) शुरू भयो, जसले प्रत्येक ६००–७०० जनसंख्याको लागि एक चिकित्सक र नर्स नियुक्त गर्‍यो, निवारक हेरचाह र समुदाय संलग्नतालाई जोड दियो (Whiteford & Branch, 2008)। यो कार्यक्रमले शिशु मृत्युदर घटायो र औसत आयु सन् १९८० सम्म ७४ वर्ष पुग्यो।

विशेष अवधि र लचिलोपन (सन् १९९०)

सन् १९९१ मा सोभियत संघको विघटनले क्यूबालाई "विशेष अवधि" (Special Period) मा धकेलयो, जुन खादyan, इन्धन, र चिकित्सा आपूर्तिको गम्भीर अभावले चिह्नित आर्थिक संकट थियो। अमेरिकी नाकाबन्दी र सोभियत सहयोगको हानिले यो संकटलाई थप जटिल बनायो। यद्यपि, क्यूबाले विश्वव्यापी स्वास्थ्य सेवाप्रति आफ्नो प्रतिबद्धता कायम राख्यो। सरकारले स्वास्थ्यमा स्रोतहरूको प्राथमिकता दियो, र हर्बल औषधि र एक्युपंक्चर जस्ता नवप्रवर्तनहरूले परम्परागत उपचारलाई पूरक बनायो (Kath, 2007)। सन् १९९९ मा शिशु मृत्युदर ७.२ प्रति १,००० जन्ममा झर्‍यो, जुन धेरै ल्याटिन अमेरिकी देशहरूभन्दा राम्रो थियो।

सन् २००० पछिको विकास

२१औं शताब्दीमा, क्यूबाले जैवप्रविधि र चिकित्सा कूटनीतिमा ध्यान केन्द्रित गर्‍यो। क्यूबाले हेपाटाइटिस बी र फोक्सोको क्यान्सर जस्ता रोगहरूका लागि खोप र उपचारहरू विकास गर्‍यो, जसलाई अन्य देशहरूमा निर्यात गरियो। सन् २०१० सम्म, क्यूबाको चिकित्सक-बिरामी अनुपात १:१५० पुग्यो, जुन विश्वमै उच्च मध्ये एक हो (WHO, 2010)। यद्यपि, अमेरिकी नाकाबन्दी र भेनेजुएलाको आर्थिक संकटले तेल सहायता घटाउँदा आर्थिक चुनौतीहरू कायम रहे।

क्यूबाको स्वास्थ्य प्रणालीको संरचना

प्राथमिक हेरचाह: 

क्यूबाको स्वास्थ्य प्रणाली तीन तहमा संरचित छ, जसमा प्राथमिक हेरचाह आधारभूत छ। सन् १९८४ मा शुरू भएको परिवार चिकित्सक कार्यक्रमले प्रत्येक १२०–१५० परिवारको लागि एक चिकित्सक र नर्स नियुक्त गर्छ। यी टोलीहरूले घर भ्रमण गर्छन्, दीर्घकालिक रोगहरूको निगरानी गर्छन्, र स्वास्थ्य शिक्षालाई जोड दिन्छन्, निवारक हेरचाहमा केन्द्रित रहन्छन्। पोलिक्लिनिकहरूले ठूला समुदायहरूलाई सेवा दिन्छन्, जसले निदान र पुनर्वास जस्ता विशेष सेवाहरू प्रदान गर्छन् (Whiteford & Branch, 2008)।

माध्यमिक र तृतीयक हेरचाह

माध्यमिक हेरचाह नगरपालिका अस्पतालहरू मार्फत प्रदान गरिन्छ, जसले जटिल केसहरू सम्हाल्छन्, जबकि तृतीयक हेरचाह हवानाको हर्मानोस अमेजेरीस अस्पताल जस्ता विशेष संस्थानहरू र राष्ट्रिय अस्पतालहरूले प्रदान गर्छन्। यी सुविधाहरूले अंग प्रत्यारोपण र क्यान्सर हेरचाह जस्ता उन्नत उपचारहरू निःशुल्क प्रदान गर्छन्। क्यूबाको जैवप्रविधि क्षेत्रले किफायती औषधि र खोपहरू उत्पादन गरेर तृतीयक हेरचाहलाई समर्थन गर्छ (Lage, 2011)।

चिकित्सा शिक्षा र कार्यबल

क्यूबाको चिकित्सा शिक्षा प्रणाली यसको स्वास्थ्य प्रणालीको प्रमुख आधार हो। सन् १९९९ मा स्थापित ल्याटिन अमेरिकी चिकित्सा स्कूल (ELAM) ले कम आय भएका देशहरूबाट हजारौं चिकित्सकहरूलाई तालिम दिन्छ, विश्वव्यापी स्वास्थ्य समानतालाई प्रोत्साहन गर्छ। क्यूबाली चिकित्सा स्नातकहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा सेवा गर्नुपर्छ, जसले स्वास्थ्य कार्यकर्ताहरूको स्थिर आपूर्ति सुनिश्चित गर्छ। सन् २०२० सम्म, क्यूबामा ९५,००० भन्दा बढी चिकित्सकहरू थिए, जुन प्रति १,००० जनसंख्यामा ८.४ चिकित्सकको घनत्व हो, जुन धेरै विकसित देशहरूभन्दा उच्च हो (PAHO, 2020)।

क्यूबाको स्वास्थ्य प्रणालीका उपलब्धिहरू

स्वास्थ्य सूचकहरू
क्यूबाको स्वास्थ्य परिणामहरू कम आय भएको देशको लागि उल्लेखनीय छन्। सन् २०२१ मा, औसत आयु ७८.८ वर्ष थियो, र शिशु मृत्युदर ४.९ प्रति १,००० जन्ममा थियो, जुन धेरै उच्च आय भएका देशहरूसँग तुलनायोग्य छ (WHO, 2021)। क्यूबाले पोलियो र दादुरा जस्ता रोगहरूलाई आक्रामक खोप अभियानहरू मार्फत उन्मूलन गरेको छ, जसले ९८% बाल खोप कभरेज हासिल गरेको छ (PAHO, 2022)।

चिकित्सा कूटनीति
क्यूबाको चिकित्सा कूटनीति यसको स्वास्थ्य प्रणालीको एक प्रमुख विशेषता हो। सन् १९६० देखि, क्यूबाले १६४ देशहरूमा ४,००,००० भन्दा बढी स्वास्थ्य कार्यकर्ताहरू पठाएको छ, जस्तै सन् २०१० को हैटी भूकम्प र सन् २०१४–२०१६ को इबोला प्रकोपमा सहायता प्रदान गरेको छ। सन् २००५ मा स्थापित हेनरी रीभ ब्रिगेडले विश्वव्यापी आपदा प्रतिक्रियाको लागि मान्यता प्राप्त गरेको छ (Feinsilver, 2010)। यी मिसनहरूले आयातित देशहरूसँग सम्झौताहरू मार्फत राजस्व उत्पन्न गर्छ, जसले क्यूबाको अर्थतन्त्रलाई समर्थन गर्छ।

जैवप्रविधि र नवप्रवर्तन
सन् १९८० मा विकास भएको क्यूबाको जैवप्रविधि क्षेत्र किफायती चिकित्सा समाधानहरूमा विश्व नेता हो। जेनेटिक इन्जिनियरिङ र जैवप्रविधि केन्द्र (CIGB) ले हेपाटाइटिस बी र मेनिन्जोककल रोगका लागि खोपहरू उत्पादन गरेको छ, साथै डायबेटिक फुट अल्सरको लागि हेबरप्रोट-पी जस्ता उपचारहरू। क्यूबाले सन् २०२१ मा कोभिड-१९ खोपहरू (अब्दाला र सोबेराना) विकास गर्‍यो, जसले ९०% भन्दा माथि प्रभावकारिता हासिल गर्‍यो, र सन् २०२२ सम्म ८९% जनसंख्यालाई खोप लगाइयो (PAHO, 2022)।

क्यूबाको स्वास्थ्य प्रणालीका चुनौतीहरू

आर्थिक र नाकाबन्दी सम्बन्धी बाधाहरू
अमेरिकी नाकाबन्दी, विशेष गरी ट्रम्प प्रशासनले कडा बनाएपछि, क्यूबाको चिकित्सा आपूर्ति र उपकरणहरू आयात गर्ने क्षमतालाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गरेको छ। सन् २०२० मा, क्यूबाले आवश्यक औषधिहरूको ३०% अभाव भएको रिपोर्ट गर्‍यो, र यो चुनौती सन् २०२३ मा पनि कायम रह्यो (MINSAP, 2020; Statista, 2023)। भेनेजुएलाबाट तेल सहायता घट्दा स्रोतहरूमा थप दबाब पर्‍यो, जसले अस्पतालको पूर्वाधार र उपकरण अभावलाई निम्त्यायो (Economist, 2022)। यद्यपि, क्यूबाले सन् २०२१ मा आफ्नो बजेटको २७.५% स्वास्थ्य र सामाजिक सेवामा लगानी गर्‍यो (Journal of Ethics, 2021)।

कार्यबल समस्याहरू
क्यूबाको उच्च चिकित्सक घनत्व (सन् २०२२ मा प्रति १,००० मा ९) एक ताकत हो, तर ३०,००० भन्दा बढी चिकित्सकहरूलाई ६७ देशहरूमा पठाउँदा घरेलु क्षमता तनावग्रस्त भएको छ (BMJ, 2022)। कम घरेलु तलब (लगभग $५०–१००/महिना) र खराब कामकाजी अवस्थाले असन्तुष्टि निम्त्याएको छ, र सन् २००६ यता ७,०००–८,००० चिकित्सकहरू विदेश पलायन भएका छन् (Wikipedia, 2020)। विदेशमा तैनाथ चिकित्सकहरूको तलबको ठूलो हिस्सा सरकारले राख्छ, जसले शोषणको आलोचना निम्त्याएको छ (OpenEdition, 2021)।

डाटा विश्वसनीयताको चिन्ता
केही आलोचकहरूले क्यूबाको स्वास्थ्य तथ्याङ्कको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाएका छन्। शिशु मृत्युदर (४.१ प्रति १,०००) कम देखाइएको हुन सक्छ, किनभने प्रारम्भिक नवजात मृत्युलाई ढिलो भ्रूण मृत्युको रूपमा वर्गीकरण गरिन्छ (Gonzalez, 2015)। क्यूबाले स्वतन्त्र डाटा प्रमाणीकरणलाई अनुमति दिँदैन, जसले पारदर्शिताको चिन्ता बढाएको छ (Wikipedia, 2020)।

पूर्वाधार र स्रोत अभाव
सन् २०२२ मा द इकोनोमिस्टले क्यूबाको स्वास्थ्य प्रणाली "ध्वस्त" भएको रिपोर्ट गर्‍यो, अस्पतालहरूमा बिजुली, पानी, र पुराना उपकरणहरूको अभाव भएको उल्लेख गर्दै (Economist, 2022)। चिकित्सा निर्यातमा ध्यान केन्द्रित गर्दा परिवार चिकित्सकहरूको संख्या ६२% ले घटेको छ (सन् २००९ मा ३४,२६१ बाट सन् २०१४ मा १२,८४२) (EL PAÍS, 2017)।

विश्वव्यापी प्रभाव र सिकाइहरू
क्यूबाको स्वास्थ्य प्रणालीले सीमित स्रोतहरूमा विश्वव्यापी कभरेज हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। यसको निवारक हेरचाह र परिवार चिकित्सक कार्यक्रमले ब्राजिल र भेनेजुएला जस्ता देशहरूमा स्वास्थ्य मोडलहरूलाई प्रेरित गरेको छ। चिकित्सा कूटनीतिले क्यूबाको अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको सम्भावना देखाएको छ। यद्यपि, राज्य नियन्त्रण र आर्थिक कमजोरीले दिगो वित्त पोषण र अनुकूलनको आवश्यकता देखाउँछ।

निष्कर्ष

क्यूबाको स्वास्थ्य प्रणालीले स्वास्थ्यलाई मानव अधिकारको रूपमा प्राथमिकता दिने शक्ति देखाएको छ। कोभिड-१९ महामारी, आर्थिक संकट, र नाकाबन्दीका बावजुद, क्यूबाले उच्च खोप कभरेज, कम शिशु मृत्युदर, र चिकित्सा कूटनीति मार्फत उल्लेखनीय उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ। यद्यपि, स्रोत अभाव, कार्यबल तनाव, र डाटा पारदर्शिताको चुनौतीहरू समाधान गर्न आवश्यक छ। क्यूबाको मोडल विश्वव्यापी स्वास्थ्य समानताको लागि एक प्रेरणा हो, तर यसको दिगोपनका लागि सुधारहरू आवश्यक छन्।

सन्दर्भ
•    Chomsky, A. (2015). A History of the Cuban Revolution. Wiley-Blackwell.
•   Feinsilver, J. M. (1993). Healing the Masses: Cuban Health Politics at Home and Abroad. University of California Press.
•    Feinsilver, J. M. (2010). Fifty years of Cuba’s medical diplomacy. Cuban Studies, 41, 85–104.
•    Kath, E. (2007). Social Relations and the Cuban Health Miracle. Transaction Publishers.
•    Lage, A. (2011). The Cuban biotechnology industry. Journal of Biotechnology, 156(4), 309–316.
•    MINSAP. (2020). Annual Health Statistics Report. Ministry of Public Health, Cuba.
•    PAHO. (2020). Health in the Americas: Cuba Country Profile. Pan American Health Organization.
•    PAHO. (2022). COVID-19 Vaccination in the Americas. Pan American Health Organization.
•    PAHO. (2024). Cuba - Country Profile. Health in the Americas.
•    Statista. (2023). Health in Cuba - Statistics & Facts.
•    The Economist. (2022). Covid-19 has damaged the reputation of Cuban health care.
•    UNICEF. (2023). Cuba: Key Demographic Indicators.
•    WHO. (2010). World Health Statistics 2010. World Health Organization.
•    WHO. (2021). Global Health Observatory: Cuba.
•    WHO. (2023). Cuba Country Overview.
•    Wikipedia. (2020). Healthcare in Cuba.
•    The Conversation. (2016). Is the Cuban healthcare system really as great as people claim?
•    EL PAÍS. (2017). Cuba’s healthcare system: How does Cuba manage to achieve first-world health statistics?
•    OpenEdition. (2021). The Health System in Cuba: Origin, Doctrine and Results.
•    Journal of Ethics. (2021). Health Equity, Cuban Style.
•    BMJ. (2022). The Cuban Health Care System.