के हो संसार हल्लाउने द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद?

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको उत्पत्ति १९औं शताब्दीमा भएको हो। यो दर्शन मुख्य रूपमा कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एंगेल्सले विकास गरेका हुन्। उनीहरूले जर्मन दार्शनिक जर्ज विल्हेल्म फ्रेडरिक हेगेलको डायलेक्टिक्स (द्वन्द्ववाद) बाट प्रेरणा लिए, तर हेगेलको विचारलाई उल्टो पारेर भौतिकवादी बनाए। हेगेलले संसारलाई विचारहरूको द्वन्द्वबाट चल्ने ठानेका थिए (आदर्शवाद), तर मार्क्स र एंगेल्सले भने संसार भौतिक पदार्थ र आर्थिक अवस्थाबाट चल्ने बताए (भौतिकवाद)। यो दर्शन मार्क्सवादको आधारभूत भाग हो, जसले समाज, इतिहास र प्रकृतिलाई वैज्ञानिक रूपमा व्याख्या गर्छ।

यो दर्शन अन्य दर्शनहरूबाट किन फरक छ?

१. संसारलाई बुझ्ने दुई बाटा : आदर्शवाद र भौतिकवाद

मानिसले प्राचीन समयदेखि एउटा ठूलो प्रश्न सोध्दै आएको छ – "संसार के कारण चल्छ?"

कतिले भने: “विचार, आत्मा, भगवान् वा कुनै अलौकिक शक्ति नै आधार हो।” यसलाई आदर्शवाद (Idealism) भनिन्छ। उदाहरणका लागि, प्लेटोले भने ‘विचार’ नै वास्तविक छ, भौतिक संसार त्यसको छायाँ मात्र हो।

तर कतिले भने: “हामीले देख्ने, छुन सक्ने, खाइपिउन सक्ने, प्रयोग गर्न सक्ने भौतिक संसार नै वास्तविक हो। विचार त केवल मस्तिष्कको उत्पादन हो।” यसलाई भौतिकवाद (Materialism) भनिन्छ।

मार्क्स र एंगेल्सले दोस्रो बाटो रोजे। उनीहरूले भने, “मानिसको विचार, चेतना, धर्म, संस्कार –

यी सबै समाजको भौतिक अवस्था (अर्थतन्त्र, उत्पादनको तरिका, जीवनयापन) बाट जन्मिन्छन्।” यो वैज्ञानिक छ, किनकि यो प्रयोग र प्रमाणमा आधारित छ, र यो समाज परिवर्तनको लागि उपयोगी छ। अन्य दर्शनहरू स्थिर र अपरिवर्तनीय संसारलाई हेर्छन्, तर यो दर्शनले संसारलाई गतिशील, द्वन्द्वपूर्ण र परिवर्तनशील देख्छ। यसले वर्ग संघर्ष र आर्थिक आधारलाई जोड दिन्छ, जसले यसलाई क्रान्तिकारी बनाउँछ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद के हो?

द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद मार्क्सवादको आधारभूत सिद्धान्त हो। यो दर्शनले संसारलाई बुझ्ने र व्याख्या गर्ने तरिका प्रदान गर्छ। यो दुई मुख्य विचारमा आधारित छ:

भौतिकवाद (Materialism): संसारको हरेक कुरा (मानिस, प्रकृति, समाज) भौतिक पदार्थबाट बनेको हुन्छ। विचार, भावना, र चेतना पनि हाम्रो मस्तिष्क र भौतिक अवस्थाबाट उत्पन्न हुन्छन्। कुनै पनि अलौकिक शक्ति (जस्तै ईश्वर) ले संसार चलाउँदैन।
डायलेक्टिक्स (Dialectics):
“द्वन्द्व” भन्नाले विरोध, टकराव, संघर्ष भन्ने बुझिन्छ। तर यो नकारात्मक मात्र होइन।

• हरेक कुरामा विरोधाभास हुन्छ।
• यही टकरावले नयाँ कुरा जन्माउँछ।
• यदि विरोधाभासै नभएको भए संसार स्थिर हुन्थ्यो, विकास हुने थिएन।

यो सिद्धान्तले भन्छ कि समाज, प्रकृति, र विचारहरू सधैं परिवर्तन हुन्छन्, र यो परिवर्तन भौतिक अवस्था र विरोधाभासहरूको कारणले हुन्छ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादका तीन मुख्य सिद्धान्तहरू

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादका तीन मुख्य सिद्धान्तहरू (वा नियमहरू) निम्नानुसार छन्, जसलाई एंगेल्सले स्पष्ट रूपमा व्याख्या गरेका छन्:

विरोधीहरूको एकता र द्वन्द्वको नियम (The Law of the Unity and Conflict of Opposites): 

हरेक कुराभित्र विरोधी शक्तिहरू हुन्छन्, जसले एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन् तर द्वन्द्व पनि गर्छन्। यो द्वन्द्वले परिवर्तन ल्याउँछ।
उदाहरण: समाजमा मजदूर र मालिकबीचको विरोधाभास। उनीहरू एकअर्कामा निर्भर छन् (मजदूरले काम गर्छ, मालिकले रोजगारी दिन्छ), तर उनीहरूको हित विपरीत छ, जसले संघर्ष र परिवर्तन निम्त्याउँछ।

परिमाणात्मक परिवर्तनबाट गुणात्मक परिवर्तनको नियम (The Law of the Transformation of Quantity into Quality): 

सानो-सानो (परिमाणात्मक) परिवर्तनहरू जम्मा भएर ठूलो (गुणात्मक) परिवर्तनमा बदलिन्छ।
उदाहरण: पानीलाई तताउँदा सुरुमा तापक्रम बढ्छ (परिमाणात्मक), तर १०० डिग्रीमा पुग्दा यो उम्लेर वाष्प बन्छ (गुणात्मक परिवर्तन)। समाजमा पनि सानो-सानो असन्तुष्टिले क्रान्तिमा बदलिन सक्छ।

निषेधको निषेधको नियम (The Law of the Negation of the Negation): 

पुरानो कुरालाई निषेध (नष्ट) गरेर नयाँ कुरा आउँछ, र फेरि त्यसलाई निषेध गरेर अझ उन्नत कुरा विकास हुन्छ। यो विकासको सर्पिल प्रक्रिया हो।
उदाहरण: बीउबाट बिरुवा बन्छ (बीउको निषेध), बिरुवाबाट फल लाग्छ (बिरुवाको निषेध), र फलबाट नयाँ बीउ बन्छ, जुन पहिलेभन्दा उन्नत हुन्छ। समाजमा सामन्तवादलाई निषेध गरेर पुँजीवाद आउँछ, र पुँजीवादलाई निषेध गरेर समाजवाद आउँछ।
अर्थात् के भन्न सक्छौं भने,

• सबै कुरा जोडिएको छ: संसारमा कुनै पनि चीज अलग्गै हुँदैन। प्रकृति, समाज, र मानिसका विचारहरू एकअर्कासँग अन्तरसम्बन्धित छन्।
• परिवर्तन निरन्तर हुन्छ: कुनै पनि चीज स्थिर रहँदैन। हरेक कुरा विकास र परिवर्तनको प्रक्रियामा हुन्छ।
• विरोधाभासले परिवर्तन ल्याउँछ: हरेक कुराभित्र विरोधी शक्तिहरू हुन्छन्, जसले टकराव र परिवर्तन निम्त्याउँछ।
• गुणात्मक परिवर्तन: सानो-सानो परिवर्तनहरू जम्मा भएर ठूलो र गुणात्मक परिवर्तनमा बदलिन्छ।

उदाहरण: बिरुवाको विकास

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई बुझ्न एउटा सरल उदाहरण हेरौं:

मानौं, एउटा बीउ छ। यो बीउ माटोमा रोपिन्छ। बीउभित्र दुई विरोधी शक्तिहरू हुन्छन्:

बीउको बाहिरी खोल: यो बीउलाई सुरक्षित राख्छ, तर यसले बिरुवा बन्ने प्रक्रियालाई रोक्छ।
भित्री अंकुरण शक्ति: बीउभित्रको जीवित कोशिकाले बाहिर निस्केर बिरुवा बन्न खोज्छ।
जब बीउलाई पानी, हावा, र सूर्यको किरण प्राप्त हुन्छ, यी दुई शक्तिहरूबीच द्वन्द्व हुन्छ। अन्ततः, भित्री शक्तिले बाहिरी खोललाई तोड्छ, र बीउबाट बिरुवा निस्कन्छ। यो बिरुवा बढ्दै जाँदा फूल र फलमा परिणत हुन्छ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको दृष्टिकोणबाट:

भौतिक आधार: बीउ, माटो, पानी, र सूर्यको किरण भौतिक कुराहरू हुन्, जसले बिरुवाको विकास सम्भव बनाउँछ।
विरोधाभास: बीउको खोल र भित्री अंकुरण शक्तिबीचको टकरावले परिवर्तन ल्याउँछ।
परिवर्तन: सानो बीउबाट ठूलो बिरुवा र फलसम्मको विकास हुन्छ, जुन गुणात्मक परिवर्तन हो।
समाजमा द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद

यो सिद्धान्त समाजमा पनि लागू हुन्छ। उदाहरणका लागि, मार्क्सवादले भन्छ कि समाजमा वर्गहरू (जस्तै, धनी र गरीब, मालिक र मजदूर) बीचको द्वन्द्वले परिवर्तन ल्याउँछ।

उदाहरण: पुँजीवादी समाजमा मजदूरहरूले काम गर्छन्, तर उनीहरूको मेहनतको फल मालिकहरूले लिन्छन्। यो अवस्थाले मजदूर र मालिकबीच विरोधाभास सिर्जना गर्छ। मजदूरहरूले आफ्नो अधिकारका लागि संघर्ष गर्छन् (जस्तै हडताल वा क्रान्ति), र यो द्वन्द्वले समाजमा नयाँ व्यवस्था (जस्तै समाजवाद) ल्याउन सक्छ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई दैनिक जीवनमा कसरी लागू गर्ने?

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई हामी दैनिक जीवनमा, सामान्य समस्याहरू समाधान गर्न, वा कुनै घटनाको विश्लेषण गर्न प्रयोग गर्न सक्छौं। यो सिद्धान्तले हामीलाई समस्या र घटनाहरूलाई गतिशील र द्वन्द्वपूर्ण रूपमा हेर्न सिकाउँछ। यो दर्शनले हामीलाई मात्र बुझ्ने होइन, सक्रिय रूपमा परिवर्तन गर्न पनि प्रेरित गर्छ। यसलाई लागू गर्दा, हामीले संसारलाई स्थिर नभई निरन्तर परिवर्तनशील देख्छौं, र हरेक कुरामा अन्तरसम्बन्ध, विरोधाभास र विकासको प्रक्रिया खोज्छौं। तल यसलाई विस्तारमा व्याख्या गरिएको छ, जसमा सामान्य समस्याहरू समाधान गर्ने तरिका, दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्ने उदाहरणहरू, र घटनाहरूको विश्लेषण गर्ने प्रक्रिया समावेश छन्।

१. सामान्य समस्याहरू समाधान गर्न:

• द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले समस्यालाई भौतिक आधार र विरोधाभासबाट हेर्न सिकाउँछ।
• यो दर्शनले हामीलाई समस्या कुनै अलौकिक कारणले नभई भौतिक अवस्था र द्वन्द्वबाट उत्पन्न हुने बताउँछ
•  यसले समस्यालाई वैज्ञानिक रूपमा विश्लेषण गरेर समाधान खोज्न मद्दत गर्छ। 

उदाहरणका लागि, यदि तपाईंको काममा तनाव छ भने:

• भौतिक आधार पहिचान गर्नुहोस्: तनावको जडलाई भौतिक रूपमा हेर्नुहोस्।
• यो कामको बोझ, कम तलब, लामो कामको समय, वा सहकर्मीहरूसँगको खराब सम्बन्ध जस्ता ठोस कारकहरूबाट आउन सक्छ।
•  यो सिद्धान्तले भन्छ कि तनाव विचारबाट मात्र होइन, यी भौतिक अवस्थाबाट उत्पन्न हुन्छ।
• विरोधाभास खोज्नुहोस्: समस्या भित्रका विरोधी तत्वहरू पत्ता लगाउनुहोस्।
•  उदाहरण: तपाईंको व्यक्तिगत आवश्यकता (आराम, राम्रो तलब, सन्तुलित जीवन) र कामको माग (धेरै काम, कम समयमा बढी उत्पादन) बीचको द्वन्द्व।
•  यो द्वन्द्वले तनाव सिर्जना गर्छ, तर यसलाई बुझेर परिवर्तनको लागि संघर्ष गर्न सकिन्छ।
• परिवर्तनको प्रक्रिया: सानो-सानो परिवर्तनबाट सुरु गर्नुहोस्, जसले गुणात्मक सुधार ल्याउँछ।जस्तै, कामको समय व्यवस्थापन गर्नु, मालिकसँग कुरा गरेर तलब बढाउने प्रयास गर्नु, वा ट्रेड युनियनमा सामेल भएर सामूहिक रूपमा संघर्ष गर्नु। यो निषेधको निषेध जस्तै हो – पुरानो तनावपूर्ण अवस्थालाई निषेध गरेर नयाँ सन्तुलित जीवन निर्माण गर्नु।

यो तरिकाले समस्यालाई व्यक्तिगत रूपमा मात्र होइन, सामाजिक र आर्थिक सन्दर्भमा हेरेर समाधान गर्न सकिन्छ, जसले दीर्घकालीन फाइदा दिन्छ।

२. दैनिक जीवनमा लागू गर्ने:

दैनिक जीवनमा यो सिद्धान्तले हामीलाई परिवर्तनलाई स्वीकार गर्न र सक्रिय हुन सिकाउँछ। 

यो दर्शनले हामीलाई सिकाउँछ कि जीवन स्थिर होइन, हरेक दिन नयाँ द्वन्द्व र विकासको अवसर हुन्छ।

यसलाई लागू गर्दा, हामीले आफ्नो जीवनलाई गतिशील रूपमा हेर्छौं र सकारात्मक परिवर्तनका लागि प्रयास गर्छौं। 

केही विस्तृत उदाहरणहरू:

व्यक्तिगत विकास: आफ्नो कमजोरी र बललाई विरोधी रूपमा हेर्नुहोस्। उदाहरण: यदि तपाईं आलसी हुनुहुन्छ भने, यो निष्क्रियता (आलस्य) र सक्रियताको द्वन्द्व हो। 

भौतिक आधार (जस्तै व्यस्त दिनचर्या वा प्रेरणाको कमी) लाई पहिचान गरेर, सानो-सानो मेहनत (जस्तै दैनिक व्यायाम सुरु गर्नु) बाट गुणात्मक परिवर्तन ल्याउनुहोस्।

 अन्ततः, पुरानो आलस्यलाई निषेध गरेर नयाँ ऊर्जावान् व्यक्तित्व विकास हुन्छ। यो प्रक्रिया सर्पिल जस्तै हो – प्रत्येक दिन अघिल्लोभन्दा उन्नत बन्दै जान्छ।

सम्बन्धहरू: पारिवारिक वा साथीभाइबीचको असमझदारीलाई द्वन्द्वको रूपमा हेरेर समाधान खोज्नुहोस्। उदाहरण: यदि श्रीमान्-

श्रीमतीबीच झगडा हुन्छ भने, यो व्यक्तिगत मतभेदबाट मात्र होइन, भौतिक अवस्था (जस्तै आर्थिक दबाब वा कामको बोझ) बाट उत्पन्न हुन्छ।

 विरोधाभास पहिचान गरेर (जस्तै व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र साझा जिम्मेवारीबीचको द्वन्द्व), खुला कुराकानी गरेर पुरानो असमझदारीलाई निषेध गर्नुहोस्।

 यसले मजबुत र उन्नत सम्बन्ध निर्माण गर्छ, जसले दैनिक जीवनलाई सुखमय बनाउँछ।

स्वास्थ्य र बानीहरू: खराब बानीहरू (जस्तै धूम्रपान वा अस्वस्थ खानपान) लाई राम्रो बानीहरूले प्रतिस्थापन गर्नुहोस्।

 यो सिद्धान्तले भन्छ कि स्वास्थ्य भौतिक शरीर र वातावरणबाट निर्धारित हुन्छ। 

विरोधाभास (स्वास्थ्य र अस्वास्थ्यबीच) लाई बुझेर, सानो परिवर्तन (जस्तै दैनिक हिँडाइ) बाट सुरु गर्नुहोस्।

 समयक्रममा यो गुणात्मक परिवर्तनमा बदलिन्छ, र पुरानो अस्वस्थ जीवनलाई निषेध गरेर नयाँ स्वस्थ जीवन प्राप्त हुन्छ।

 उदाहरण: धूम्रपान छोड्ने प्रक्रियामा सुरुका दिनहरू कठिन हुन्छन् (द्वन्द्व), तर निरन्तर प्रयासले नयाँ ऊर्जा र स्वास्थ्य दिन्छ।

यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले दैनिक जीवनलाई मात्र सहज बनाउँदैन, यसलाई वैज्ञानिक र क्रान्तिकारी बनाउँछ। हामीले हरेक दिनलाई विकासको अवसरको रूपमा हेर्न सक्छौं।

३. कुनै घटनाको विश्लेषण गर्न:

कुनै घटना (जस्तै राजनीतिक, सामाजिक वा प्राकृतिक) लाई विश्लेषण गर्दा, यो सिद्धान्तले हामीलाई घटनालाई अलग्गै नभई अन्तरसम्बन्धित रूपमा हेर्न सिकाउँछ। यसले घटनाको जडलाई भौतिक आधारमा खोज्छ र भविष्यको परिवर्तनको भविष्यवाणी गर्न मद्दत गर्छ। विश्लेषणको प्रक्रिया चरणबद्ध रूपमा:

अन्तरसम्बन्ध हेर्नुहोस्: घटना अलग्गै हुँदैन, यो अन्य कारकहरूसँग जोडिएको हुन्छ। 

उदाहरण: यदि नेपालमा बाढी आउँछ भने, यो मात्र वर्षाबाट होइन, वन विनाश, जलवायु परिवर्तन र मानव गतिविधिसँग जोडिएको हुन्छ।
विरोधाभास पहिचान गर्नुहोस्: घटनाको मुख्य द्वन्द्व के हो? जलवायु परिवर्तनमा मानवको विकासवादी गतिविधि (उद्योग, वन फँडानी) र प्रकृतिको सन्तुलनबीचको विरोधाभास। यो द्वन्द्वले बाढी जस्ता घटना निम्त्याउँछ।

परिवर्तनको प्रक्रिया: सानो परिवर्तनहरू कसरी ठूलो घटनामा बदलिन्छन्? जस्तै, वर्षौंदेखि सानो-सानो प्रदूषण जम्मा भएर जलवायु संकट बन्छ (परिमाणात्मकबाट गुणात्मक)। यसलाई विश्लेषण गरेर, हामीले पुरानो विनाशकारी प्रक्रियालाई निषेध गरेर नयाँ दिगो विकासको लागि संघर्ष गर्न सक्छौं।

उदाहरण: नेपालको राजनीतिक परिवर्तन विश्लेषण गर्दा, राजतन्त्र र जनताको इच्छाबीचको द्वन्द्वले गणतन्त्र ल्याएको देखिन्छ। यो निषेधको निषेध हो – पुरानो राजतन्त्रलाई निषेध गरेर नयाँ गणतन्त्र आउँछ, तर यसमा पनि नयाँ विरोधाभासहरू (जस्तै राजनीतिक अस्थिरता) हुन्छन्, जसले अझ उन्नत समाज निर्माणको लागि संघर्ष आवश्यक बनाउँछ।

यसरी, यो सिद्धान्तले घटनाहरूलाई गहिरो रूपमा बुझेर, हामीले समाज र प्रकृतिमा सकारात्मक हस्तक्षेप गर्न सक्छौं। यो विश्लेषणले हामीलाई निष्क्रिय दर्शकबाट सक्रिय परिवर्तनकर्ता बनाउँछ।

समग्रमा, द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई दैनिक जीवनमा लागू गर्दा, हामीले हरेक कुरालाई द्वन्द्व, परिवर्तन र विकासको दृष्टिकोणबाट हेर्छौं। यो दर्शनले हामीलाई समस्या समाधान गर्न, व्यक्तिगत र सामाजिक रूपमा उन्नति गर्न, र घटनाहरूलाई वैज्ञानिक रूपमा विश्लेषण गर्न सक्षम बनाउँछ। यसले जीवनलाई मात्र बुझ्ने होइन, यसलाई परिवर्तन गर्ने शक्ति दिन्छ।

किन महत्त्वपूर्ण छ?

• द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले हामीलाई संसारलाई वैज्ञानिक र तार्किक रूपमा बुझ्न मद्दत गर्छ। यो सिद्धान्तले हामीलाई सिकाउँछ कि:
• परिवर्तन अपरिहार्य छ।
• हामीले समाजका समस्याहरूलाई भौतिक आधार (जस्तै अर्थतन्त्र, उत्पादनका साधनहरू) मा हेर्नुपर्छ।
• द्वन्द्व र संघर्षले नयाँ र राम्रो समाज निर्माण गर्न सक्छ।

निष्कर्ष

• द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले हामीलाई संसारलाई गतिशील र परिवर्तनशील रूपमा बुझ्न सिकाउँछ। यो केवल किताबी ज्ञान होइन, यो हाम्रो दैनिक जीवन र समाज परिवर्तनको लागि उपयोगी छ। बीउबाट बिरुवा बन्ने प्रक्रिया होस् वा समाजमा नयाँ व्यवस्थाको निर्माण, यो सिद्धान्तले हरेक कुरालाई जोडिएको र परिवर्तनशील देखाउँछ।